ج: حتی اگر رژیم های غیراسلامی ولی خلقی و دمکراتیک برقرار شود و این نیز غیرممکن است؛ زیرا امکان ندارد در یک کشور اسلامی، رژیمی خلقی برقرار شود که اسلامی نباشد؛ زیرا اسلام، خود، ایدئولوژی و راهی برای آزادی انسان سرکوب شده است. امکان ندارد یک جنبش خلقی غیراسلامی در جهان عرب و یا در یکی از کشورهای اسلامی جهان وجود داشته باشد. من نمی توانم چنین جنبشی را درک و یا تصور کنم.

س: گویا مسئلة ناپدید شدن امام موسی صدر، مانع بهبود روابط ایران و لیبی می شود. آیا نشانه هایی در دست دارید که حاکی از زنده ماندن امام صدر باشد؟

ج: نه، نشانه های عینی که بر زنده بودن امام صدر تأکید داشته باشد، در دست نداریم. ... علی رغم این که یک سال و نیم از ربودن امام می گذرد، ما تلاش بسیاری کردیم تا اثری از او به دست آوریم؛ ولی چیزی نیافتیم.

س: دید شما نسبت به شیعیان لبنان چیست؟

ج: شیعیان لبنان از محروم ترین محرومانند. شیعیان لبنان باید در ایجاد یک توازن منفی تلاش کنند؛ یعنی تلاش در راه این که جز به نیروی خود، بر دیگران تکیه نکنند؛ چون ضعف این طایفه، مایة قدرت دیگران خواهد شد. بر شیعیان لبنان که بیش از همه از جنگ با اسرائیل رنج و محنت کشیده اند، لازم است که در جست و جوی ذات خود و نیروی ابتکار عمل خود بوده و این نیرو را به کار گیرند، و در غیر این صورت، همچنان بیش از همه در محرومیت بوده و قربانی همیشگی خواهند بود؛ زیرا در سیاست، آن که ضعیف تر است بها را می پردازد. از آغاز، نظر من این بود که شیعیان باید مسلح شوند و وقتی که در اواخر دهة شصت با امام موسی صدر در پاریس ملاقات کردم، این نظر خود را به اطلاع ایشان رساندم.

س: آیا معتقد هستید جست و جوی شیعیان دربارة هویتشان، با وحدت لبنان و حضور فرقه های دیگر در آن سرزمین منافات دارد؟

ج: باید نخست نیازهای لبنان را مشخص کنیم. لبنان در برابر هر بیگانه ای، از اسرائیل گرفته تا سوریه و هر کشور دیگری، باید آزاد و نیرومند باشد. شیعیان آن جا می توانند نقش پیشقراول را در این زمینه بازی کنند و باید چنین نقشی را ایفا نمایند. محرومیت شیعیان از این جا ناشی می شود که هنوز این نقش را بازی نکرده اند و اگر هم در آینده آن را بازی نکنند، حضور آنان در آن جا قابل توجیه نخواهد بود؛ زیرا شیعه یعنی پیشقراول. این نقش با وحدت لبنان و وجود فرقه های دیگر در سرزمین آن، منافات ندارد؛ بلکه برعکس... ما شیعیان ایران نقش پیشقراول را بازی کردیم که فرقه های دیگر نیز با آن توافق داشتند، و باید شیعیان همین نقش را در لبنان داشته باشند؛ یعنی هویت استقلال طلبی و عدم وابستگی را ارائه دهند و این نقش مورد موافقت کلیة فرقه های لبنان قرار خواهد گرفت یا حداقل مورد موافقت محرومان دیگر فرقه ها خواهد بود.

س: آیا برنامه ای برای دیدار از کشورهای عربی دارید؟

ج: حالا، نه.

س: اگر همین امروز بخواهید به جهان عرب سفر کنید، برای دیدارتان چه کشوری را بر دیگر کشورها ترجیح می دهید؟

ج: [پس از سکوت] کشوری که اکنون تا حدودی به ما نزدیک است، الجزایر می باشد، و اگر مسئلة امام موسی صدر نبود، لیبی؛ هر چند در همه چیز با آن توافق نداریم و نیز جنبش های خلقی در داخل جهان عرب وجود دارند که آرزو می کنم فرصت دیدار آنها برایم فراهم شود.

س: آیا اگر با شاذلی بن جدید رئیس جمهور الجزایر ملاقات کنید، در نظر دارید مسئلة ١٥ سال بدون