فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩٣ - جواب از اشكال اتحاد جوهر با عرض

نيست (ذاتى باب برهان) بلكه اين مفهوم از قبيل خارج محمول آن مى‌باشد و

بديهى است ايندو معنا با هم تنافى ندارند چه آنكه طبق اين تقرير جوهر ذهنى با

عرض خارجى قابل صدق است و همانطور عرض خارجى با جوهر ذهنى زيرا

فرض كرديم عرضيّت ذاتى آن نيست و ممكن است از آن جدا شده و بجوهر تبديل‌

شود.

قوله: فليس فيه عنده اشكال: ضمير در « عنده » به محقّق دوانى راجع‌

است.

قوله: و هو نحو من الوجود: ضمير « هو » به حلول عود مى‌كند و مقصود از نحوه‌

وجود، وجود رابطى كه از معانى حرفيّه است مى‌باشد.

قوله: بمعنى انّه ماهيّة حقّ وجودها: ضمير در « انّه » به جوهر ذهنى راجع‌

است.

قوله: و بين كونه عرضا خارجيّا لا فى مقام ذاته: مرحوم محقّق آشتيانى فرموده‌

است:

امّا اينكه جوهر ذهنى عرض است جهتش آنستكه در نفس حلول نموده‌

همانطوريكه عرض در موضوع حلول مى‌كند و امّا اينكه عرض خارجى است‌

وجهش آنستكه مراد از عرض خارجى آنستكه آثار و خواصّ خارجى بر آن مترتّب‌

گردد و جوهر ذهنى در ذهن آثار عرضى دارد مضافا باينكه چون قيامش بنفس‌

خارجى است خارجى محسوب مى‌گردد.

و امّا اينكه عرض بودنش خارجى است نه در مقام ذات بخاطر آنكه‌

عرضيّت آن باعتبار وجودش بوده نه بملاحظه ماهيّتش و وجود از ماهيّت خارج‌

است.

متن: « ٤٨ »