فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٦ - جواب از استدلال متكلمين

٢- لوازم وجود ذهنى مثل كلّيّت و جزئيّت، نوعيّت و جنسيّت.

٣- لوازم ماهيّت بماهى ماهيّت مثل زوجيّت براى ماهيّت اربعه لذا

اربعه زوج است چه در ذهن بوده و چه در خارج باشد.

جواب سوّم‌

جوابيست كه فاضل قوشجى در شرح تجريد آورده و مرحوم مصنّف با

اندك تصرّفى در آن اينجا نقل فرموده و حاصل آن اينست:

فرق است بين اينكه موجودى در ذهن باشد بطوريكه ذهن ظرف آن قرار

گيرد و بين آنكه قيامش بذهن باشد، لذا وقتى جوهرى از جواهر را تصوّر مى‌كنيم‌

در ذهن دو امر تحقّق مى‌يابد:

١- ماهيّت موجوده در ذهن و آن همان معلوم كلّى و جوهرى است كه‌

حاصل در ذهن است نه آنكه قوامش بآن باشد.

٢- موجود خارجى كه از آن بعلم و جزئى و عرضى كه قائم بذهن است‌

تعبير كرده و از كيفيّات نفسانى مى‌باشد.

بنابراين اشكالى در بين نيست زيرا اشكال وقتى است كه شيئ واحد

هم جوهر باشد و هم عرض يا هم جزئى بوده و هم كلّى يا هم علم و هم معلوم‌

باشد و در اينجا دو چيز است متّصف بدو صفت متقابل و در اين محذورى نيست.

قوله: فرارا من هذا: مشار اليه « هذا » لزوم كون الشّيئ الواحد مندرجا تحت‌

المقولتين مى‌باشد.

قوله: و يبطله العلم بالمعدوم: ضمير منصوبى در « يبطله » به انكار متكلّمين‌

راجع است.

قوله: من حصول فيه: ضمير در « فيه » به ذهن عود مى‌كند.

قوله: فى التّنكير: يعنى تنكير كلمه « حصول » .

قوله: ما اصطلح عليه: ضمير فاعلى در « اصطلح » به قوشجى راجع است.

قوله: فقال: ضمير فاعلى به قوشجى عود مى‌كند.