فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٤ - عارض بودن وجود بر ماهيت در عالم ذهن

نقضيضين مى‌باشد.

و حاصل كلام آنكه سلب شيئ و ذاتيّاتش از آن غير ممكنست.

با توجّه باينمقدّمه مى‌گوئيم:

اگر وجود در ذهن با ماهيّت متّحد باشد يا عين آن بوده و يا جزء آن بايد

باشد و هيچيك از ايندو صحيح نيست پس با آن مغاير و زائد بر آن است.

و دليل ما بر اينمدّعا آنستكه سلب وجود از ماهيّت صحيح است يعنى‌

مى‌توان گفت:

ماهيّت وجود نيست و اگر وجود در ذهن عين يا جزء ماهيّت مى‌بود

نمى‌يابد اين سلب صورت گيرد چنانچه صحيح نيست بگوئيم: ماهيّت، ماهيّت‌

نيست.

شرح دليل دوّم‌

جاى شبهه و ترديد نيست كه حمل يكى از دو امر مترادف بر ديگرى و

نيز ذاتيّات شيئ بر آن ضرورى و بديهى است فلذا نياز به برهان و دليل ندارد فلذا

در حمل انسان بر بشر يا ناطق بر انسان در دو قضيّه: بشر انسان است و انسان‌

ناطق مى‌باشد از رنج اقامه دليل و تكلّف آوردن برهان در وسعت مى‌باشيم‌

در حاليكه حمل وجود بر ماهيّت نظير العقل موجود بدون دليل و واسطه در اثبات‌

قابل پذيرش نيست و اگر وجود عين يا جزء ماهيّت مى‌بود نمى‌بايست چنين باشد

زيرا ذاتى شيئ بيّن الثّبوت و ضرورى التحقّق براى شيئ مى‌باشد در نتيجه بايد

بگوئيم وجود نه عين ماهيّت بوده و نه جزء آن مى‌باشد.

قوله: عروضا ذهنيّا: مقصود از عروض ذهنى آنستكه ظرف عروض عارض‌

بر معروض ذهن بوده نه خارج و در اينقسم از عروض نيازى به وجود معروض قبل‌

از عارض در خارج نداريم.

قوله: و يكفيه نفس شيئيّة الماهيّة: ضمير منصوبى در « يكفيه » به عروض‌

ذهنى راجع بوده و مقصود از « شيئيّت ماهيّت» ماهيّت من حيث هى هى و با