فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٤٨ - كلام خواجه طوسى(ره) و نقد بر فاضل قوشجى

اوّل: امكان در اينجا بمعناى امكان خاصّ است يعنى نه وجود و نه عدم‌

هيچكدام ضرورى نيست و بديهى است اين مفهوم در خارج قابل عروض بر

ماهيّات نيست زيرا ماهيّات بعد از وجودش در خارج وجود براى آن ضرورى‌

مى‌شود و تا ماداميكه موجود نشده عدم براى آن ضرورى است نهايت ضرورت‌

وجود و عدم در آنها مستند بغير يعنى علّت است و بهر حال اين مفهوم قابل عروض‌

بر ماهيّات نيست مگر در ذهن.

دوّم: امكان از لوازم ماهيّت است و چون ماهيّت اعتبارى است قهرا

لوازمش نيز اعتبارى خواهد بود و هر مفهوم اعتبارى وعاء و موطن عروضش در

ذهن است نه خارج.

سوّم: اگر عروض امكان بر ماهيّات در خارج باشد، يكى از اين سه امر

لازم مى‌آيد:

تسلسل، خلف، خلوّ شيئ از مواد سه‌گانه (امتناع- وجوب- امكان) و

هر سه محذور و اشكال است.

توضيح و تفصيل‌

مرحوم مصنّف در حاشيه لزوم اين توالى فاسد را اينطور تشريح فرموده:

اگر عروض امكان بر ماهيّات در خارج باشد بمقتضاى وجود تقدّم‌

معروض بر عارض ماهيّات مى‌بايد قبل از عروض موجود باشند و در اين موقع از

سه حال خارج نيستند يا ممكن بوده كه در اينصورت مستلزم تسلسل است يا

واجب و ممتنع مى‌باشند و آن خلاف فرض مى‌گردد و يا از اين سه خالى است و

اينهم باطل است زيرا شيئ بيكدام از اين سه مادّه بايد متّصف باشد و خلوّش از

آنها مستحيل است.