فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٤٧ - كلام خواجه طوسى(ره) و نقد بر فاضل قوشجى

مشترك و جهت امياز در آن باشد معلوم است كه جهت مشتركش همان مفهوم‌

عامّ شيئيّت است و جهت امتيازش كتاب بودن، سپس گوئيم همين جهت امتياز

نيز مفهوم شيئيّت در خارج عارض بر آن است پس بايد ما به الامتيازى داشته باشد

و ما به الاشتراكى جهت اشتراكش با اشياء ديگر همان مفهوم عامّ است و

ما به الامتيازش باز چيزى است كه اين عنوان در خارج بر آن عارض است و اين‌

سلسله ادامه پيدا كرده و به جائى منتهى نمى‌شود و اين محذور از ناحيه اين آمد

كه عروض را در خارج دانستيم ولى اگر عروض را در ذهن دانسته و اين عارض‌

عامّ را امر اعتبارى و جامع انتزاعى بدانيم تسلسل حقيقى كه از نظر اهل فنّ‌

محذور است پيش نمى‌آيد بلكه تسللس اعتبارى است و آنهم اشكالى ندارد.

دليل دوّم‌

و اشكال لزوم خلف‌

جاى ترديد و ابهام نيست كه مفهوم شيئيّت از اعمّ مفاهيم است يعنى‌

تمام خصوصيّات و موجودات را شامل مى‌شود و اين مطلب از جمله اصول موضوعه‌

است حال اگر عروض آنرا بر اشياء خاصّه در خارج بدانيم لازم مى‌آيد كه اعمّ‌

بر عارض مقدّم باشد در مثال قبل كتاب اوّل در خارج بايد موجود باشد بدون‌

شيئيّت سپس اين عنوان بر آن در خارج عارض شود پس قبل از عروض كتاب‌

هست بدون شيئيّت و اين مستلزم اينستكه مفهوم شيسئيّت شامل كتا نباشد مگر

بعد از عروض و اين خلاف امر مسلّمى است كه ذكر شد ولى وقتى اين عنوان را

مفهوم انتزاعى حاكى از مقام ذات اشياء دانستيم اين محذور لازم نمى‌آيد.

قوله: و كذا اتّصاف الماهيّة الخارجيّة الخ: و نيز تمام ماهيّات خارجى‌

اتّصافشان بامكان در خارج بوده ولى عروض اين عارض بر آنها در ذهن است و

براى اثبات اين ادعا نيز سه دليل اقامه فرموده: