فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٧ - عارض بودن وجود بر ماهيت در عالم ذهن

شرح عربى: و الثّالث قولنا: لانفكاك، للماهيّة و التّنكير للنّوعيّة اشارة إلى التّحليل و

التّعمّل المذكورين، منه، اى من الوجود، فى التّعقّل، اى نعقل الماهيّة

كماهيّة المثلّث و نغفل عن وجودها الخارجىّ و الذّهنى و غير المغفول غير

المغفول فثبت زيادته عليها.

ترجمه:

شرح دليل سوّم‌

دليل سوّم بر عارض بودن وجود بر ماهيّت اين گفته ما است:

براى ماهيّت در عالم تعقّل انفكاكى است از وجود.

اينكه كلمه « انفكاك » را تنوين تنكير داديم خواستيم بدينوسيله آنرا

نكره قرار داده باشيم تا تنكيرش دلالت بر نوعيّت بكند و مقصود از نوع انفكاك،

تحليل و تعمّل عقلى است كه قبلا ذكر شدند و حاصل مراد آنكه بسا ماهيّتى‌

همچون ماهيّت مثلّث را تعقّل مى‌كنيم در حاليكه از وجود خارجى و ذهنى آن‌

غفلت داريم و چون شيئ غفلت ندشه با آنچه غفلت گرديده مغاير است لا جرم‌

زيادى وجود بر ماهيّت و تغايرش با آن ثابت مى‌گردد.

شرح فارسى:

توضيح‌

حاصل دليل سوّم آنستكه:

اگر وجود عين ماهيّت مى‌بود و در عالم عقل دوئيّت نمى‌داشتند مى‌بايد

هرگاه ماهيّت تعقّل مى‌شد وجود نيز تعقّل مى‌گشت در حاليكه بالحسّ و العيان‌

خلاف آنرا مشاهده مى‌كنيم چه آنكه ما بسيار اتّفاق افتاده ماهيّت ممكنات را

تعقّل و تصوّر نموده ولى از وجود آنها اعمّ از وجود ذهنى و خارجى كه دارند غافل‌

بوده‌ايم همچون مثلّث يا مربّع و يا ساير ممكنات ديگر پس ماهيّات مثلّث كه‌

معقول و متصوّر است مى‌بايد غير از مغفول كه وجود آن بوده، باشد و الّا نمى‌بايد از

يكديگر منفكّ بشوند، پس نفس انفكاك ايندو از هم در تعقّل خود دليل بارز بر

دوئيّت آنها مى‌باشد.