مى‌دهد.
آرى، اين پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه، انسان‌ها را هم در زمينه علم و دانش، و هم اخلاق و عمل، پرورش دهد، تا به وسيله اين دو بال، بر اوج آسمان سعادت پرواز كنند، و مسير الى اللّه را پيش گيرند، و به مقام قرب او نائل شوند.
اين نكته نيز، شايان توجه است كه: در بعضى از آيات قرآن، «تزكيه» مقدم بر «تعليم» و در بعضى، «تعليم» مقدم بر «تزكيه» شمرده شده، يعنى از چهار مورد، سه مورد «تربيت» مقدم بر «تعليم» مقدم است، و در يك مورد «تعليم» بر «تربيت» مقدم.
اين تعبير، ضمن اين كه نشان مى‌دهد اين دو امر در يكديگر تأثير متقابل دارند (اخلاق» زائيده «علم» است همان گونه كه «علم» زائيده «اخلاق» است) اصالت تربيت را مشخص مى‌سازد، البته، منظور علوم حقيقى است، نه اصطلاحى در لباس علم.
فرق ميان «كتاب» و «حكمت» ممكن است اين باشد كه: اولى اشاره به قرآن و دومى به سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و تعليمات اوست كه، «سنت» نام دارد.
و نيز ممكن است «كتاب» اشاره به اصل دستورات اسلام باشد، و «حكمت» اشاره به فلسفه و اسرار آن.
اين نكته نيز قابل توجه است كه: «حكمت» در اصل، به معنى منع كردن به قصد اصلاح است، و لجام مركب را از اين جهت «حكمه» (بر وزن صدقه) گويند كه، او را منع و مهار كرده، و در مسير صحيح قرار مى‌دهد.
بنابراين، مفهوم آن دلائل عقلى است، و از اينجا روشن مى‌شود كه، ذكر كتاب و حكمت پشت سر يكديگر، مى‌تواند اشاره به دو سرچشمه بزرگ شناخت، يعنى «وحى» و «عقل» بوده باشد، يا به تعبير ديگر، احكام آسمانى و