و در اختيار مردم بگذارند، و پيمانى كه از افراد جاهل گرفته كه به‌دنبال تحصيل علم بروند. و اگر اين دو پيمان در جامعه انسانى لباس عمل به خود بپوشد، جهل و نادانى ريشه‌كن خواهد شد.

همان‌گونه كه در سند اين كلام حكيمانه اشاره شد، در احاديث اسلامى مطالب بسيارى در همين زمينه وارد شده است، ازجمله همان حديث امام صادق عليه السلام كه از جدش على عليه السلام نقل كرده و اين مطلب را به‌طور مشروح‌ترى بيان مى‌كند. مى‌فرمايد:

«إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ‌

؛ خداوند از جاهلان پيمانى براى طلب علم نگرفت تا اين‌كه از عالمان پيمان بذل علم گرفت زيرا علم، قبل از جهل است (و تا عالمى كه علمش را در اختيار بگذارد وجود نداشته باشد مكلف ساختن جاهلان به تحصيل علم مفهومى ندارد)». [١]

درباره همين گفتار حكيمانه حديث جالبى از حسن بن عماره نقل شده كه مى‌گويد: روزى نزد «زهرى» رفتم- بعد از آن‌كه نقل حديث براى مردم را ترك گفته بود- و به او گفتم: احاديثى كه شنيده‌اى براى من بازگو، به من گفت: مگر تو نمى‌دانى كه من ديگر براى كسى حديث نقل نمى‌كنم؟! گفتم: به هر حال، يا تو براى من حديث بگو يا من براى تو حديث نقل مى‌كنم، گفت: تو حديث بگو!

گفتم: از على عليه السلام نقل شده كه مى‌فرمود:

«ما أَخَذَ اللَّهُ عَلى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتّى أَخَذَ عَلى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُعَلِّمُوا

؛ خداوند از افراد نادان پيمان نگرفته كه دنبال علم و دانش بروند، مگر اين كه قبل از آن از علما و دانشمندان پيمان گرفته كه به آن‌ها علم بياموزند»! هنگامى كه اين حديث تكان‌دهنده را براى او خواندم، سكوت خود را شكست و گفت: اكنون بشنو تا براى تو بگويم. و در همان مجلس، چهل حديث براى من روايت كرد! [٢]

[١]. بحارالانوار، ج ٢، ص ٦٧، ح ١٤.

[٢]. تفسير مجمع‌البيان و تفسير ابوالفتوح رازى، ذيل آيه ١٨٧ سوره آل‌عمران؛ بحارالانوار، ج ٢، ص ٨٠؛ تاريخ مدينه دمشق، ج ٥٥، ص ٣٦٧.