پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٠٤ - شرح و تفسير حقيقت ايمان
كند هر چند به زيان او تمام شود ولى اين قاعده موارد استثنايى هم دارد و آن در جايى است كه مصلحت مهمتر از مصلحت صدق به خطر مىافتد. مرحوم علامه مجلسى در جلد دوم بحارالانوار، صفحه ١٢٢ ذيل همين روايت بهعنوان شرح و بيان مىفرمايد: ممكن است منظور امام عليه السلام از ضرر، در اين گفتار حكيمانه ضررى باشد كه تقيه در آن روا نيست.
آنگاه امام عليه السلام به سراغ دومين نشانه ايمان مىرود و مىفرمايد: «اينكه گفتارت بيش از عملت نباشد»؛
(وَ أَلَّا يَكُونَ فِي حَدِيثِكَ فَضْلٌ عَنْ عَمَلِكَ)
. بسيارند كسانى كه سخن از نيكىها و خوبىها و صفات برجسته انسانى، بسيار مىگويند اما عملشان هماهنگ با آن نيست و اين نشانه ضعف ايمان آنهاست. مؤمنان حقيقى آنچه را مىگويند انجام مىدهند و اى بسا اعمالشان فراتر از گفتارشان است.
به تعبير ديگر اگر انسان به چيزى كه مىگويد اعتقاد راسخ داشته باشد حتماً عمل او با آن هماهنگ خواهد بود و اگر نبود، نشانه عدم اعتقاد راسخ به آن گفتار است.
قرآن مجيد مىفرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَاتَفْعَلُونَ* كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَاتَفْعَلُونَ». [١]
در بعضى از نسخههاى نهجالبلاغه بهجاى «عَمَلِك»، «عِلمِك» آمده است كه در اين صورت مفهوم كلام امام عليه السلام چنين مىشود: نبايد انسان بيش از آنچه مىداند سخن بگويد. همانگونه كه قرآن مجيد مىفرمايد: «وَ لا تَقْفُ ما لَيسَ لَكَ بِهِ عِلْم». [٢]
در آيات و روايات اسلامى نكوهش شديدى از «قول به غير علم» شده چراكه
[١]. صف، آيات ٢ و ٣.
[٢]. اسراء، آيه ٣٦.