سلوك الملوك - ابن روزبهان، فضلالله - الصفحة ٩٦

احتياج منقطع شد، از مداهنت فراغت حاصل آيد. چون چنين عالم متدين رشيد بى‌طمع از جانب پادشاه در امور حفظ علم شريعت متمكّن شد و پادشاه صلاح حفظ علوم شريعت بدو رجوع كرد، و از عهده آن بيرون آمد ما دام كه از صلاح چنين مرد بيرون نرود در امور متعلقه به منصب او و آنچه مايحتاج حفظ علوم شريعت باشد، برحسب اشارت او مرتّب سازد.

بيان اعمالى كه شيخ الاسلام را در حفظ علوم شريعت بايد نمود: چون تكفّل حفظ علوم شريعت از پادشاه به شيخ الاسلام راجع شود، و او در آن مسند تمكّن يابد، بايد كه تفحّص حال علماى مملكت نمايد، و مراتب علم و ذهن و طريق تعليم و قوّت اجتهاد و افتا و تدريس ايشان را اختبار تمام كند، و احتياط نمايد كه هركس از ايشان مناسبت به كدام علم از علوم شرعيّه دارند، و تعليم و تفهيم آن علم بهتر مى‌توانند نمود، هر يك را به تعليم و تفهيم و تدريس آنچه بهتر مى‌دانند، و در تعليم آن مهارت بيشتر دارند، مقرر فرمايد.

ديگر اختبار حال طلبه علم كند، و هركسى كه او از جمله طالبان علم باشد اختبار مرتبه تحصيل او و مناسبت ذهن او با علوم به وجه كامل بنمايد، و ميل و رغبت ايشان را درين مناسبت مدخلى تمام باشد. پس بعد از اين اختبار ايشان را بر مدرّسان موزّع گرداند. و چنانچه پدر مشفق پيوسته از معلّم فرزند عزيز التماس اهتمام در شأن فرزندان مى‌كند، شيخ الاسلام بايد كه از مدرّس نسبت با طلبه كه تعليم ايشان در عهده او كرده بنمايد. و هر اندك زمانى به حال هر مدرّس و طلبه او مراجعت كند، و معيدان را مقرر سازد كه با طالب علمان اعادت درسها مى‌نمايند، و امتحان ايشان زودبزود كند، تا ايشان در ترقى سعى كنند. و چون امتحان كند، و در ايشان اثر ترقى فهم كند، در اعزاز ايشان مبالغت كند. و البته ايشان را به مزيد وظيفه يا انعامى و توفيرى از قبل پادشاه‌