سلوك الملوك - ابن روزبهان، فضلالله - الصفحة ٢٢٣
دوم آنكه با او كتابى باشد كه در او عدول شهود غائبين باشند، پس آنچه مخصوص است بنظر والى مظالم چهار چيز است:
يكى ترسانيدن مدعى عليه.
يكى تقدم نمودن باحضار شهود، گاهى كه ايشان متضرر نگردند.
ديگر تقدم نمودن بملازمت مدعى عليه سه روز يا بيشتر بحسب حال از قوت امارت يا ضعف آن.
ديگر آنكه نظر كند در دعوى، پس اگر مدعا در ذمّت باشد، تكليف كند او را كه كفيلى بگذارد، و اگر عين قايم باشد همچو املاك، حجر كند مدعى را در آن املاك، و آن بامينى سپارد كه او را نگهدارد، از براى هر كدام كه حق او را برآيد، تا آن زمان كه حق ظاهر شود بمقتضاى شرع.
سيوم از مقوّيات دعوى آنكه با دعوى كتابى باشد كه در آنجا شهود حاضرين باشند، اما عدول نباشند، پس آنچه مخصوص است بنظر مظالم آنكه تقدم نمايد به احضار آن گواهان، و احوال ايشان را باز داند، پس اگر آن گواهان از خداوندان قدر و ارباب صيانت عرض باشند، اعتماد بگواهى ايشان اقوى است. و اگر اراذل باشند هيچ اعتمادى بر سخن ايشان نيست، ليكن قوى مىگردد ترسانيدن خصم بسخن ايشان. و اگر اوساط باشند جايز است اعتماد بر سوگند ايشان پيش از شهادت، و بعد از آن، و او را مىرسد كه بدين گواهان حكم كند، و قاضى را نمىرسد.
چهارم آنكه با آن دعوى كتابى باشد كه در او شهود عدول باشند، اما وفات كرده باشند، و كتاب موثوق باشد بصحت، پس آنچه مخصوص است بنظر صاحب مظالم در اين صورت چند چيز است: يكى ترسانيدن مدّعى عليه بچيزى كه او را مضطر سازد براست گفتن، و سؤال كردن از او كه اين مدّعا به چگونه بدست او درآمد؟ زيرا كه ممكن است كه او جواب دهد بچيزى كه از آن جواب منكشف شود آنچه حق باشد. و اگر امر بصلح كنند، خوب باشد، و الّا حكم جزم كند بموجب قضا.
پنجم آنكه با مدعى خط مدعى عليه باشد، بدان چه دعوى او متضمن