سازند؛ شيخ الامام علم الهدى ابو منصور ماتريدى رحمه اللّه گفته: سزاوار است كه حاكم عالم باشد به حلال و حرام، و عدل و صاحب ورع، و راه يافته به وجوه تدابير خلق، عارف به مراتب مردمان، موصوف به علوّ همت، و نگاه داشتن نفس از خبايث، و عفت از فروج، و آن كه برسد به مرتبه مجتهدان. اين است سخن ابو منصور رحمه اللّه.

و استاد الائمه رحمه اللّه در «اقضيه» از ابوذر رضى اللّه عنه روايت كرده كه او گفته: اهل قضا آن كسى است كه در او عدالت و علم به كتاب اللّه باشد، و ناسخ و منسوخ و حلال و حرام و امر و نهى داند، و علم به سنّت رسول اللّه- صلى اللّه عليه و سلم داشته باشد، و از اهل اجتهاد باشد، و محدود در قذف نباشد. و بعضى ديگر از علماء حنفيّه گفته‌اند: اهل قضا كسى است كه عالم به خدا، و عارف به نصوص شرع از روى تفسير و تأويل، و عارف باشد به طرق فقه در اصل شرع از روى تعليل، و مؤيّد[١] باشد به روح القدس در انوار عقل و شرع. و مثل اين قاضى امام خلق و حجت حق است. اين است بعضى از اوصاف قضات كه بايد بدو متصف باشند نزد حنفيّه تا سزاوار باشد سلطان را كه تفويض قضا بديشان نمايد. و اگر به كسى تفويض قضا نمايد كه اين اوصاف در او نباشد آن تفويض نافذ است، اما سلطان در آن تفويض آثم است، ما دام كه كسى را يابد كه موصوف بدان اوصاف باشد، و با وجود او تفويض بغير مستحق كند. و اگر كسى نباشد موصوف بدان اوصاف و بغير مستحق تفويض كند، او را قاضى ضرورت خوانند و اللّه اعلم.

و امّا اوصاف لايقه قضات در مذهب شافعى؛ در «انوار شافعيّه» گفته است:

مستحبّ است كه قاضى و افرا العقل، حليم، صاحب تثبت، خداوند فطنت و راى و وقار و سكينه باشد، و جبّار نباشد كه خصوم از او ترسند، و ضعيف نباشد كه بدو استخفاف كنند و طمع در او نمايند، و قريشى باشد، و رعايت علم و تقوى اولى از رعايت نسب است. و شرط نيست كه نيكونويس باشد، و نه آن‌كه سليم الاعضا

[١] -اصل: متأيد.