سلوك الملوك - ابن روزبهان، فضلالله - الصفحة ١٥
«شرح طوالع» و «شرح محاكم» و «تفسير قاضى بيضاوى» داشته و شرحى بر «مقاصد» تفتازانى و كتابى در شرح حال و سيرت جمال الدين اردستانى فراهم آورده و هم كتاب «كشف الغمه» از على بن عيسى اربلى را به فارسى تلخيص كرده است.
علامه مرعشى اين اطلاعات را از مآخذ خطى موجود در كتابخانه خود نقل كرده و البته ضامن صحتوسقم همه آنها نشدهاند. مثلا در مجموعه بىنامونشانى كه مورد مراجعه ايشان بوده «سلوك الملوك» به عنوان كتابى در تاريخ ملوك ازبكيه معرفى شده و از فضل اللّه به عنوان متصدى منصب قضا در شيراز و اصفهان و مصر و حرمين و ماوراء النهر نام رفته است و حال آنكه ما مىدانيم نه سلوك الملوك ربطى به تاريخ ازبكيه دارد و نه خبر قضاوت مؤلف آن در شيراز و مصر و حرمين و غيره مقرون به حقيقت است. در اين مقام به جاى بحث از اين جزئيات به تجزيه و تحليل ابعاد مختلف شخصيت فضل اللّه مىپردازيم.
پيش از همه با شخصيت فضل اللّه به عنوان نويسنده و شاعر آشنا شويم كه كمبهاترين و بىرمقترين جنبههاى وجود اوست. سبك پرتكلف و ناهموار فضل اللّه حتى در «تاريخ عالمآرا» كه يادگار دوران جوانى و نشاط اوست، خواننده را ناراحت مىكند. «مهماننامه بخارا» نيز به تعبير خود نويسنده مشحون از «تشبيهات غريبه و كنايات عجيبه» است و «سلوك الملوك» را از نظر نويسندگى نمونه ركاكت بيان و سستى و تعقيد بايد بشمار آورد. چه در اين كتاب وى با متون فقهى عربى سروكار داشته كه در بيشتر موارد به ترجمه لفظ به لفظ آنها اكتفا ورزيده و كلام خود را سردتر و ثقيلتر و متكلفتر ساخته است. شعر فارسى فضل اللّه هم ممتازتر از نثرش نيست. در سلوك الملوك نمونههاى اندكى از شعر او را داريم و در مهماننامه بخارا بيشتر (در حدود ٨٥٠ بيت) و بدينگونه با احتساب آنچه در «عالمآرا» آمده قسمت قابل ملاحظهاى از گفتار منظوم او به دست ما رسيده است.
در «منشآت السلاطين» فريدون بيگ يك شعر فارسى، و قطعهاى ديگر به تركى آمده است كه «خواجه ملّاى اصفهانى» از ماوراء النهر براى سلطان سليم پادشاه عثمانى فرستاده است. در شعر تركى نام و تخلص شاعر ذكر نشده و سراينده آن كه خود را «خواجه خسته و محزون» مىخواند مىگويد كه پيشتر در خراسان و خوارزم و بالكان زندگى مىكرده است. وى سلطان سليم را مهدى