اما زمين عشر و خراج؛ در كتاب «عنوان الافتا» گفته: هر بلده‌اى كه اهل او بطوع مسلمان شدند، يا فتح كردند آن بلده را بقهر و زور و قسمت كردند آن را ميان غانمان آن زمين عشرى است. و همچنين هر زمينى كه آن را فتح كنند بقهر و زور از زمينهاى عرب، و اهل او بت‌پرست باشند و مسلمان شوند بعد از فتح، و امام آن زمينها را بديشان بازگذارد، آن عشرى است. و امام محمد رحمه اللّه گفته كه زمين عرب تمام عشرى است، زيرا كه بعضى از او طوعا مسلمان شده‌اند همچو مدينه پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم و طايف و يمن و ساير حجاز و بحرين، و بعضى از آن آنست كه بقهر و زور گرفته‌اند و قسمت فرموده‌اند آن را حضرت پيغامبر صلى اللّه- عليه و سلم ميان غانمان، و او را عشرى ساخته، همچو خيبر و قريظه و نظير.

و هر بلده‌اى از بلاد عجم گاهى كه امام او را فتح كند بقهر و زور، و متردد گردد در ميان آنكه منت نهد بر ايشان برقاب ايشان و اراضى ايشان و خراج نهد بر زمين ايشان، و ميان آنكه قسمت كند آن را در ميان غانمان، و بر اراضى عشر نهد و بگويد زمينها را عشرى ساختم، بعد از آن پشيمان شود و منت نهد بر ايشان برقاب و اراضى ايشان، پس آن اراضى باقى مى‌ماند عشرى. همچنين ذكر كرده امام محمد رحمه اللّه در «نوادر» و كرخى رحمه اللّه در شرح آن. و همچنين هر بلده‌اى كه آن را بقهر و زور فتح كنند، و مسلمان شوند اهل آن پيش از آن كه حكم كنند در ايشان بچيزى، امام اختيار دارد، اگر خواهد قسمت كند آن را ميان مردم، زمين عشرى باشد، و اگر خواهد منت نهد برايشان. و بعد از منت امام اختيار دارد، اگر خواهد بر ايشان عشر نهد، و اگر خواهد خراج، اگر آب خراج خورد (آن زمين‌[١]). و همچنين است حكم زمين موات، گاهى كه احيا كنند آن را باذن امام بآب عشرى، كه آن عشرى است، و اگر چه بقهر و زور فتح كرده باشند در ابتدا. همچنين ذكر كرده امام محمد در «اصل»، و اين قول اوست. اما بر قول ابو يوسف رحمه اللّه، اگر اين اراضى كه احيا كرده در حيّز ارض عشر است، آن‌

[١] -اضافه از م.