سلوك الملوك - ابن روزبهان، فضلالله - الصفحة ١٠٨

علم برآن رفته‌اند. و قبول خبر واحد و وجوب عمل بدو متعلق است به هشت شرط كه چهار در نفس خبر است و چهار در مخبر. و اما آنچه متعلق به نفس خبر است:

اول آن كه مخالف كتاب اللّه نباشد.

دوم آن‌كه مخالف سنت مشهوره نباشد.

سيوم آن‌كه در حادثه‌اى نباشد كه بليّه بدو عموم داشته باشد، زيرا كه عادت مقتضى استفاضه است در امثال اين كه بليّه بدو عام است.

چهارم آن‌كه متروك المحاجة بدو نباشد نزد ظهور اختلاف.

و اما آن چهار صفت كه در مخبر مى‌بايد:

اول عقل است، و آن نورى است در باطن كه ادراك مى‌كنند بدان حقيقت معلومات را همچنانچه ادراك مى‌كنند به نور حسّى مبصرات را.

دوم عدالت، و آن عبارت از استقامت است بر طريق حق.

سيوم اسلام، و آن عبارت از قبول دين حق محمدى است صلى اللّه عليه و- سلم.

چهارم ضبط، و آن‌چنان است كه شيخ الامام، فخر الاسلام رحمه اللّه گفته:

سماع كلام است چنانچه سزاوار باشد، بعد از آن فهم معنى آن، ديگر حفظ او و بذل مجهود نمودن در حفظ او. اين است شرايط خبر واحد كه اگر يكى از آن محقق نگردد عمل بدو نتوان كرد.

و در اصول حديث آورده‌اند كه شرط قبول خبر واحد و روايت او آن است كه او ضابط باشد. و ضبط دو ضبط است: ضبط صدر و آن آن است كه ثبت كند آنچه بشنود به حيثيتى كه متمكّن باشد از استحضار او هر وقت كه خواهد. و ضبط كتاب و آن آن است كه از كتابى روايت كند كه آن را تصحيح نموده باشد، و بر صحت او اعتماد داشته باشد بدان وجه كه بر استاد خوانده باشد، و استاد آن كتاب را بدو «مناوله» كرده باشد و گفته باشد كه از من روايت كند، و از وقت سماع يا قراءت يا مناوله آن كتاب را حفظ كرده باشد نزد خود تا وقت‌