فرض شد، و مدت شش ماه خلافت كرد، و مدت خلافت نبوّت بسر آمد، بنا بر آن حديث كه حضرت پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم فرموده: الخلافة بعدى ثلاثون سنة ثمّ يكون بعد ذلك ملكا عضوضا، يعنى خلافت بعد از من سى‌سال باشد و پس از آن باشد خلافت ملكى كه به دندان گزند يكديگر را، و به شوكت ستانند آن را. و اين پنج را خلفاء راشدين گويند كه خلافت ايشان به اجماع صحابه منعقد شده، و راه راست شرع و دين در زمان ايشان صراط مستقيم سلوك شد، و اكثر احكام دين و اجماعات در دور خلافت ايشان مقرر گشت. و اللّه اعلم.

طريق چهارم از اسباب انعقاد پادشاهى و امامت، استيلا و شوكت است.

علما گفته‌اند كه چون امام وفات كند، و شخصى متصدّى امامت گردد بى‌بيعتى و بى‌آن‌كه كسى او را خليفه ساخته باشد، و مردمان را قهر كند به شوكت و لشكر، امامت او منعقد مى‌گردد بى‌بيعتى، خواه قريشى باشد و خواه نه، و خواه عرب باشد يا عجم يا ترك، و خواه مستجمع شرايط باشد و خواه فاسق و جاهل، و اگرچه آن مستولى بدين فعل عاصى مى‌گردد. و چون بواسطه سطوت و استيلا جاى امام گرفته، او را سلطان گويند، و امام و خليفه بر او اطلاق توان كرد.

و اللّه اعلم.

فصل دوم در معنى سلطان:

سلطان در عرف شرع كسى است كه بر مسلمانان مستولى باشد به حكم شوكت و قوت لشكر. و علما گفته‌اند: واجب است طاعت امام و سلطان در هرچه امر و نهى كند ما دام كه مخالف شرع نباشد، خواه عادل باشد خواه جاير. و واجب است نصيحت او به حسب قدرت، و جايز است كه گويند او را خليفه و امام و امير المؤمنين و خليفه رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم، و جايز نيست كه او را خليفة اللّه گويند.

در كتاب «صنوان القضا و عنوان الافتا» تأليف امام محمد بن محمد بن اسماعيل الخطيب الاسفورقانى الحنفى آورده كه جايز است امام و سلطان را كه رزق خود را فراگيرد از بيت المال. زيرا كه «ابو بكر صديق رضى اللّه عنه» چون‌