و اما كيفيت فراگرفتن جزيه بمذهب شافعى رحمه اللّه؛ در كتاب «انوار» گويد: و مستحب است كه جزيه را فراگيرند بر اهانت بآن‌كه ذمى ايستاده باشد و مسلمان نشسته، پس سر پيش‌اندازد و پشت دوته كند، و آن را بر كفه ميزان ريزد، و آن‌كسى كه مى‌ستاند ريش او را بگيرد و بر اين گوش او زند. و جايز است كه موكل سازد ذمى مسلمان را باداى آن و آنكه حواله كند بر مسلمان، و مسلمان ضمان او شود.

و امام نووى رحمه اللّه در «روضه» بر اين رفته كه اين هيأت ستدن جزيه و خوارى بدين نوع كردن باطل و مردود و مخترع فقهاى خراسان است. و امام اسنوى شامى رحمه اللّه گفته اين موافق نص شافعى است رحمه اللّه كه او تصريح كرده كه جزيه بر رفق و لينت بستانند همچو قرض. اين است كيفيت فراگرفتن جزيه.

و اما كيفيت خراج بنى تغلب آن است كه در زمان عمر بن الخطاب قومى از عرب- كه ايشان را بنى تغلب مى‌گفتند- عمر را گفتند كه ما جزيه ادا نمى‌كنيم، ليكن بنام خراج مى‌دهيم، و عمر رضى اللّه عنه از ايشان قبول كرد. در كتاب «هدايه» گويد: و نصاراى بنى تغلب فراگيرند از اموال ايشان دوبرابر آنچه فراگيرند از مسلمانان از زكات، زيراكه عمر رضى اللّه عنه صلح كرد ايشان را بدان بحضور صحابه، و از زنان ايشان نيز فراگيرند، و از كودكان ايشان فرانگيرند. و زفر رحمه اللّه گفته كه از زنان ايشان نيز فرانگيرند. و وضع كنند بركسى كه تغلبى او را آزاد كرده باشد خراج يعنى جزيه و خراج زمين بمنزله مولى قريشى است. اين است خراج تغلبى بمذهب حنفى.

و اما خراج تغلبى بمذهب شافعى آن است كه در كتاب «انوار» گويد كه اگر قومى گويند كه ما ادا نمى‌كنيم جزيه باسم جزيه، و ادا مى‌كنيم باسم صدقه، امام را مى‌رسد كه اجابت آن كند اگر مصلحت در آن بيند. و فراگيرد از ايشان دوبرابر صدقه كه از مسلمانان فرامى‌گيرد، چنانچه از پنج شتر دو گوسفند، و از ده چهار، و از بيست و پنج دو بنت مخاض، و همين قياس در ساير اموال زكات.