دهد جهت آن‌كه حق خود را فراگيرد يا دفع ظلم از خود كند، پس او داخل در اين وعيد نيست كه در حديث مذكور شده. و روايت كرده‌اند كه عبد اللّه بن- مسعود را رضى اللّه عنه در زمين حبشه گرفتند در چيزى، و او دو دينار طلا داد تا او را خلاص كردند. و روايت كرده‌اند از جماعتى از ائمه تابعيان كه ايشان گفته‌اند كه باكى نيست كه چيزى به كسى دهد از آن جهت كه دفع ظلم از مال و نفس خود كند گاهى كه ترسد. اين است سخن صاحب «نهايه».

و امام محمد بن الحسن رحمه اللّه در «سير كبير» آورده كه آنچه به رشوت آن را فراگيرند آن ملك نمى‌گردد. و در «قنيه» آورده در «رمز عك» و گفته كه در غير او از كتب موجود است كه قاضى كه او را رشوت حرام دادند كه اصلاح مهم كند و او اصلاح كرد بعد از آن پشيمان شد، باز دهد آنچه بدو داده‌اند.[١] و هم در «قنيه» آورده كه دو كس با يكديگر تعاشق مى‌كنند، و هريك به ديگرى چيزى مى‌دهند، آن رشوت است. و ثابت نمى‌گردد ملك در او، و آن كسى كه داده مى‌تواند آن را بازستاند. و در «خلاصه عزيزى» آورده كه كسى زنى را مى‌خواهد كه به زنى درآورد و او را زوجه خود سازد و آن زن در خانه برادر است و برادر مى‌گويد: اين زن را به تو نمى‌دهم، تا چندين دهى، و آن مرد داد و زن را زوجه خود گردانيد، مى‌رسد او را كه آن زر را كه بدو داده از براى تزويج باز ستاند، زيراكه آن رشوت است. و در «قنيه» آورده در رمز «نج» كه اگر كسى را بر كسى قرضى است و او را از آن دين‌برى ساخت تا اصلاح كند مهم او را نزد سلطان، و او اصلاح كرد مهم او را، آن رشوت است، و براءت حاصل نمى‌گردد.

و اگر مردى قبول نمى‌كند كه پيش زن خود خسپد و با زن گويد كه مرا از مهر ابرا كن تا با تو بخسپم، پس او را ابرا كرد، بعضى گويند ابرا حاصل مى‌گردد، زيرا كه ابرا از براى تودّدى است كه داعى به جماع است، و پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم فرموده كه هديه دهيد به يكديگر تا همديگر را دوست گيريد؛ به خلاف ابرا در

[١] -در حاشيه نسخه اصل عين عبارت« قنيه» را آورده است: قاض او غيره دفع اليه سحت لاصلاح المهم فاصلح ثم ندم، يردّ ما دفع اليه.