سلوك الملوك - ابن روزبهان، فضلالله - الصفحة ١١
روزگار ما به دنبال تسلط تركان به ويرانى افتاده است. اين كاشان كه از نقاط مرزى و سرحدّ ميان دار الحرب و دار الاسلام بوده ظاهرا به همين جهت جزو امكنه متبركه و زيارتگاه بشمار مىرفته، چنانكه در شعر سوزنى آمده است:
|
از سمرقند بسى كس بدعاى تو شدند |
به زيارتگه كاشان و عبادتگه اوش |
|
آقاى منوچهر ستوده از محققين معاصر با استناد به حكايتى كه فضل اللّه روزبهان در پايان كتاب «مهماننامه بخارا» آورده برآن است كه تأليف «ابطال- الباطل» در كاشان ايران و پيش از مهاجرت مؤلف به ما وراء النهر انجام يافته است.
در آن حكايت تصريح شده است كه مسافرت فضل اللّه از عراق به خراسان در ٩١٠ صورت گرفته و در اواخر ربيع الاول آن سال به مشهد رسيده است. (در تاريخ سنه عشر و تسعمأه كه اين فقير از عراق به خراسان آمدم و در اواخر ربيع الاول به زيارت مشهد رضوى على ساكنه السلام فائز گشتم ...) آقاى ستوده با توجه به تاريخ ختم «ابطال الباطل» كه در جمادى الثانى ٩٠٩ بوده معتقد شدهاند كه اين كتاب پيش از سفر فضل اللّه به ما وراء النهر، در همان كاشان ايران نگارش يافته است.
در عين حال كه اشكال حاصل از حكايت مهماننامه را ناديده نمىتوان گرفت به نظر ما قرائن ديگرى به روشنى دلالت دارد بر اين كه «ابطال الباطل» در كاشان ما وراء النهر نوشته شده است نه در كاشان ايران. از آن جمله سخن خود فضل اللّه روزبهان است در مقدمه «ابطال الباطل» كه مىگويد: در نتيجه پيشرفت كار شيعيان و گسترش استيلاى آنان از وطن خود مهاجرت گزيده است تا باقى عمر را در ديارى بگذراند كه از سروصداى قزلباش دور و از حوزه نفوذ تشيع بركنار باشد و در اين مسافرت به شهر «قاسان» رسيده و كتاب علّامه حلّى را در آنجا بدست آورده است.[١] اين است گفته خود فضل اللّه، و ما نيك مىدانيم كه كاشان ايران نهتنها به اندازه اصفهان در معرض تاختوتاز سپاهيان قزلباش بوده بلكه از قديم الايام
[١] -فاضطرّنى حوادث الزّمان الى المهاجرة عن الاوطان و ايثار الاغتراب و توديع الاحبة و الاخوان و از معت الشخوص من وطنى اصفهان حتى حططت الرحل بقاسان عازما على أن لا يأخذ جفنى الغرار و لا يضاجعنى الارض بقرار حتى استوكر مربعا من مرابع الاسلام لم يسمعنى فيه الزمان صيت هؤلاء اللئام و استوطن مدينة اتخذها دار هجرتى و مستقر رحلتى تكون فيها السنة و الجماعة فاشية و لم يكن فيها شيئى من البدعة و الالحاد ماشية و اتمسّك بسنة النبى الرصين و اعبد ربى حتى يأتينى اليقين ... فلما استقر ركابى بمدينة قاسان اتفق لى مطالعة كتاب من مؤلفات المولى الفاضل جمال الدين بن المطهر الحلّى غفر اله ذنوبه ...