دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣١٠ - ٥٦ فراموشى در تسبيحات نماز جعفر طيار(ح ٦٩٥/ ٢)

پاسخ امام عليه السلام در اين توقيع كه مشابه آن در فقه الرضا عليه السلام آمده،[١] اين است كه نمازگزار در حالت بعدى كه به ياد مى‌آورد، آن را جبران كند. فقها[٢] بارها به اين پاسخ- كه تنها حديث موجود در باره اين موضوع است و شيخ حرّ عاملى بابى را به آن اختصاص داده، استناد كرده و بر پايه آن، فتوا داده‌اند، چنان كه سيّد جواد عاملى گفته، ظاهر سخن برخى نشان مى‌دهد[٣] و برخى مانند محقّق اردبيلى، وحيد بهبهانى و محدّث بحرانى، بر آن تصريح كرده‌اند.[٤]

وحيد بهبهانى، پس از نقل توقيع از كتاب الاحتجاج طَبرِسى و نيز عبارت فقه الرضا عليه السلام، عمل به آن را بى‌اشكال مى‌شمارد، به اين دليل كه هر دو كتاب، معتبر است، بويژه در مثل چنين حكمى كه مقصود وى، استحبابى بودن حكم و مشمول ادلّه تسامح در ادلّه سنن بودن است، در حالى كه پيش از طَبرِسى كه توقيع را بدون سند آورده، شيخ طوسى آن را با سند معتبر، نقل كرده است.[٥]

محقّق نراقى، ضمن استناد به توقيع، مقتضاى اطلاق آن را فرض فراموشى تا پس از نماز نيز مى‌داند. از اين رو، اگر پس از نماز نيز به خاطر آورد كه بخشى را نگفته، آن را قضا مى‌كند.[٦] ظاهر اطلاق سخن سيّد محمّدكاظم يزدى و هم صريح آن نيز همين است؛ امّا برخى فقهاى بعدى مانند آقاضيا عراقى، سيّد محسن حكيم و امام خمينى بر وى خُرده گرفته‌اند و نشان مى‌دهد كه اينان، شمول توقيع نسبت به جبران پس از نماز را نپذيرفته يا در آن ترديد داشته‌اند.[٧] آقاى حكيم با ذكر

[١]. فقه الرضا عليه السلام: ص ١٥٦.

[٢]. وسائل الشيعة: ج ٨ ص ٦١.

[٣]. مفتاح الكرامة: ج ٩ ص ٢٣٧.

[٤]. مجمع الفائدة و البرهان: ج ٣ ص ٣٠، مصابيح الظلام: ج ٣ ص ٤١- ٤٢، الحدائق الناضرة: ج ١٠ ص ٥٠١ و ٥٠٨.

[٥]. الغيبة، طوسى: ص ٣٧٣.

[٦]. مستند الشيعة: ج ٦ ص ٣٧٥.

[٧]. ر. ك: العروة الوثقى: ج ٣ ص ٣١٨ و ٤٠٦.