دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٥ - ٤٥ سايه گرفتن محرم(ح ٦٩١/ ٦ و ٧)

مانند آن را كه سايه پديد مى‌آورد، بر سر گيرد. از اين رو، افراد محرم، در زمان گذشته همانند زمان كنونى كه در خودروهاى بى‌سقف سوار مى‌شوند، سايه‌بان محمل و مانند آن را بر مى‌داشتند؛ امّا آيا علاوه بر سقف، بايد تيرچه‌ها و چوب‌هاى آن، از جمله دو چوب كنارى را نيز برداشت؟ اين، يكى از دو پرسشى است كه در اين مجموعه در باره مُحرِم شده است. امام عليه السلام برداشتن آنها را لازم ندانسته و موجب كفّاره نديده و فرقى نيز ميان چوب‌ها نگذاشته است و همان گونه كه برخى فقها گفته‌اند، اطلاق پاسخ، شامل هر دو حكم وضعى و تكليفى مى‌شود.[١]

فقهاى چندى به اين توقيع، استناد كرده‌اند، از جمله شيخ محمّدحسن نجفى كه نخست از نظر موضوعى، تيرچه و چوب باقى‌مانده در محمل و كجاوه پس از برداشتن سايه‌بان را موجب سايه گرفتن ندانسته و شاهد سخن خود را همين توقيع شمرده است و با اين بيان، نشان داده كه توقيع، مطابق با قاعده كلّى است.[٢]

نكته قابل توجّه، حديث ديگرى است كه نشان مى‌دهد امام باقر عليه السلام در پرهيز از سايه گرفتن محمل، سخت مى‌گرفت و دستور مى‌داد تيرچه و چوب‌هاى طرفين آن، برداشته شوند؛[٣] امّا فقهايى كه به اين توقيع استناد كرده‌اند، آن را با عمل امام باقر عليه السلام ناسازگار نديده و تصريح كرده‌اند كه كار امام عليه السلام دلالت بر وجوب نمى‌كند و حدّ اكثر اين است كه فضيلت و استحباب را مى‌رسانَد.[٤]

امّا موضوع پرسش دوم، چنان كه پيداست، از اين نظر فرق مى‌كند؛ چرا كه مُحرم با چرم و مانند آن، گر چه به سبب ضرورت يا دشوارى، به راستى سرپناهى تهيّه مى‌كند تا از زيان رساندن باران، جلوگيرى كند. امام عليه السلام بر اساس احاديث‌

[١]. كتاب الحجّ، محقّق داماد: ج ٢ ص ٥٥١.

[٢]. جواهر الكلام: ج ١٨ ص ٤٠٦- ٤٠٧.

[٣]. الكافى: ج ٤ ص ٣٥١- ٣٥٢.

[٤]. ر. ك: الحدائق الناضرة: ج ١٥ ص ٤٨٨، مصباح الهدى: ج ١٢ ص ٥٩٠، الحجّ فى الشريعة الغرّاء: ج ٣ ص ٥٠٤.