دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٤ - منابع توقيعها

اواخر قرن چهارم و در عراق مى‌زيسته‌اند. گفتنى است در باره همان يك توقيع گزارش‌شده كشّى در باره لعن احمد بن هلال عبرتايى، اين ترديد وجود دارد كه توقيع از جانب امام عسكرى عليه السلام و يا از جانب امام زمان عليه السلام است، هر چند قول به صدور آن از امام زمان، قرينه‌هاى بيشترى دارد.[١]

مهم‌ترين منابع توقيع‌هاى امام عصر عليه السلام، كمال الدين شيخ صدوق و الغيبة شيخ طوسى هستند كه بابى جداگانه را به توقيع‌هاى ولىّ عصر عليه السلام اختصاص داده‌اند و در ابواب ديگر كتاب هم، توقيع‌هايى را گزارش كرده‌اند. كلينى- كه خود در عصر غيبت صغرا مى‌زيسته و در مراكز اصلى حديث (قم، رى و بغداد) حضور داشته-، پيش‌تر از اين دو، توقيع‌هايى را در نخستين جلد الكافى گزارش كرده است. بعدها و در كتاب‌هاى حديثى متأخّر، مانند: الاحتجاج، معادن الحكمة، بحار الأنوار و نيز كتاب‌هايى كه در دوره معاصر در باره امام زمان عليه السلام و يا مكاتبه‌هاى ايشان و امامان عليهم السلام نوشته شده‌اند، مانند آنچه آية اللَّه احمدى ميانجى در جلد هفتم مكاتيب الأئمّة آورده است، گزارش‌هاى مفصّل و دقيقى در باره توقيع‌ها به چشم مى‌آيند كه شيخ آقا بزرگ تهرانى و آقاى مهدى‌پور، بسيارى از آنها را نام برده‌اند.[٢] آقاى جبّارى نيز چند كتاب ديگر را نام برده است، مانند: كلمة الإمام المهدى عليه السلام سيّد حسن شيرازى، إلزام الناصب على يزدى حائرى، توقيعات مقدّسه‌ى جعفر وجدانى، مجموعه سخنان و توقيع‌ها و ادعيه حضرت بقيّة اللَّه عليه السلام خادمى شيرازى.[٣] همچنين سيّد محمّدجواد شبيرى، در باره بعضى توقيع‌ها و مفاد آنها، برخى بررسى‌هاى ويژه را

[١]. ر. ك: قاموس الرجال: ج ١ ص ٦٧١ ش ٦١٧، رجال الكشّى: ج ٢ ص ٨١٦ ش ١٠٢٠.

[٢]. براى دسترس به فهرست اين كتاب‌ها، ر. ك: الذريعة: ج ٤ ص ٥٠٠، كتاب‌نامه حضرت مهدى عليه السلام: ج ١ ص ٢٣٧ و ج ٢ ص ٥٧٧ و ٨١٤.

[٣]. سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمّه: ص ٣٠٨.