دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١١٦ - توقيعهاى امام عصر عليه السلام

فوقّع فى الكتاب: «قَد قَضَى اللَّهُ- تَبارَكَ وَ تَعالى‌- حاجتَكَ وَ سَمِّه مُحَمَّداً».[١]

حضرت در ذيل‌نامه نوشت: خداوند- تبارك و تعالى-، حاجت تو را برآورْد. اسم او را محمّد بگذار.

روايت‌هايى نيز به توقيعات امام رضا عليه السلام اشاره دارند[٢] و چند نوشته تاريخدار امام جواد عليه السلام نيز در دسترس‌اند.[٣] البتّه به موازات تشديد حصر امامان عليهم السلام و گسترده شدن جامعه شيعى، مكاتبات و توقيعات امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام فراوان‌تر شده‌اند.[٤] اين توقيعات، مانند آنچه در باره توقيعات ولىّ عصر عليه السلام خواهيم گفت، شامل پاسخ سؤالات فقهى و عقايدى، پاسخ درخواست‌ها و دعا، نصب وكيلان و يا لعن برخى منحرفان بوده است.[٥]

توقيع‌هاى امام عصر عليه السلام‌

همان گونه كه انتظار مى‌رفته است، پس از امام يازدهم، ارتباط شيعيان با امام عصرِ خود به شيوه قبل استمرار يافت و پس از آغاز امامت حجّت عليه السلام و تعيين نخستين نايب ايشان، عثمان بن سعيد عَمرى، او و سپس فرزندش محمّد، سؤالات و درخواست‌هاى شيعيان را به امام عصر عليه السلام ارائه مى‌دادند و پاسخ‌ها را در همان نامه‌ها و گاه به صورت مستقل گرفته، به صاحبان آنها مى‌رساندند.[٦]

شيخ صدوق و شيخ طوسى برخى از توقيعات دوره غيبت را نقل كرده‌اند كه‌

[١]. قرب الإسناد: ص ٣٣٢ ح ١٢٣١.

[٢]. الكافى: ج ٣ ص ٥ ح ١( عبارت الكافى اين گونه است:« فوقّع عليه السلام بخطّه فى كتابى؛ امام عليه السلام به خطّ خود، درنامه من نوشت»)، تهذيب الأحكام: ج ١ ص ٢٤٤ ح ٧٠٥.

[٣]. سيّد محمّدجواد شبيرى در دانش‌نامه جهان اسلام( ج ٨ ص ٥٧٧« توقيع» ٣) نوشته‌هاى تاريخدار امام‌جواد عليه السلام را گزارش كرده است.

[٤]. براى ديدن توقيعات امام هادى عليه السلام، ر. ك: كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ٤ ص ١٩٥ و ٢١٨، تهذيب الأحكام: ج ٣ ص ٢١٦ و ٢٣١ و ج ٤ ص ١٦ و ....

[٥]. ر. ك: دانش‌نامه جهان اسلام: ج ٨ ص ٥٧٧« توقيع».

[٦]. خصيبى، برخى از اين مكاتبات را گاه با واژه توقيع و گاه بدون آن، گزارش كرده است كه سال‌هاى ٢٦٠ تا ٢٧٣ ق را در بر مى‌گيرد( ر. ك: الهداية الكبرى: ص ٣٦٩، ٣٧١ و ٣٧٣).