دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١١٥ - درآمد

درآمد[١]

واژه «توقيع»، مصدر باب تفعيل و از ريشه «وقع»، به معناى نشان نهادن بر يك نوشته است، خواه به شكل امضا كردن، يا اعلام رد و تأييد و خواه با نوشتن پاسخ در ميان، حاشيه و يا پشت آن.[٢]

معناى اصطلاحى توقيع نيز به همين معنا و بيشتر در باره پاسخ يك شخصيت برتر (مانند: پيشواى دينى، حاكم و نمايندگان ارشد آنها) به درخواست‌ها، نامه‌ها و استفتائات به كار مى‌رود و به همين منظور، خطّى با همين نام در گذشته‌هاى دور، ابداع شده بود تا پاسخ‌هاى حكومتى را با آن خط بنگارند.[٣]

در فرهنگ شيعى، واژه «توقيع» بر مكاتبه‌ها، منشورها و نامه‌هاى امامان عليهم السلام حتّى بدون دريافت نامه و درخواست قبلى، اطلاق مى‌شود و گاه برخى پيام‌هاى شفاهى امام عصر عليه السلام را نيز توقيع ناميده‌اند.[٤]

نخستين نوشته از امامان عليهم السلام كه آن را توقيع ناميده‌اند، دست‌خطّ مبارك امام كاظم عليه السلام به درخواست كتبى دايى حسن بن على وشّاء است. او درخواست كرده تا امام عليه السلام براى پسردار شدن وى، دعا كند و راوى، پاسخ امام عليه السلام به اين درخواست را چنين گزارش كرده است:

[١]. به قلم پژوهشگر ارجمند، حجة الإسلام والمسلمين عبد الهادى مسعودى.

[٢]. ر. ك: لغت‌نامه دهخدا: مدخل« توقيع»، الصحاح، جوهرى: ج ٣ ص ١٣٠٣، معجم مقاييس اللغة: ج ٦ ص ١٣٣، العين: ج ٢ ص ١٧٧.

[٣]. ر. ك: دانش‌نامه جهان اسلام: ج ٨ مدخل« توقيع».

[٤]. ر. ك: كمال الدين: ص ٥٠٣- ٥٠٥.