دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٠٢ - عقايد شلمغانى

ظاهراً اعلام حلول و تناسخ، شيوه‌اى مرسوم براى يارگيرى بوده و پيشينه داشته است.[١]

از عقايد و سخنان او در اين زمان، اطّلاع چندانى نداريم. شيخ طوسى، برخى نظريات او را برشمرده كه براى ما چندان مفهوم نيست‌[٢] و از آوردن بقيّه آن، صرف نظر كرده و گفته است:

و له حكايات قبيحة و امور فظيعة ننزّه كتابنا عن ذكرها، ذكرها ابن نوح وغيره.[٣]

ظاهراً مقصود شيخ طوسى از «حكايات قبيحة و امور فظيعة»، ادّعاى حلول بوده است. ابن اثير و ذهبى، عقايد انحرافى بسيارى به او منتسب كرده‌اند كه در صورت صحّت انتساب، سخن شيخ طوسى در عدم نقل آنها صحيح مى‌نمايد.[٤] برخى از موارد تبليغات گروه‌هاى ضدّ شيعى، برگرفته از عقايد شلمغانى و پيروان اوست و احتمالًا بسيارى ديگر نيز به او انتساب داده شده است‌[٥].

آورده‌اند كه در مجلس محاكمه او كه به صدور حكم اعدام توسّط حكومت عبّاسى منجر شد، يكى از پيروانش او را با الفاظ «إلهى و سَيّدى و رازقى» مخاطب قرار داد؛ ولى شلمغانى، كه اين ادعاها را به ضرر خويش مى‌دانست سخن او را صحيح نشمرد.[٦]

[١]. اين نظريه را به حلّاج هم نسبت داده‌اند. شايد بدين سبب شلمغانى را با عنوان« حلّاجيه» شناسانده‌اند.

[٢]. الغيبة، طوسى: ص ٤٠٦ ح ٤٠٨.

[٣]. الغيبة، طوسى: ص ٤٠٣ ح ٣٧٨.

[٤]. محتمل است كه برخى از متعصّبان سنّى براى مقابله با جريان تشيّع، اين عقايد را به گونه‌اى زشت و رسوا، نقل كرده‌اند و آنها را به برخى از شيعيان سابق، منتسب كرده‌اند تا از اين مذهب، انتقام بگيرند؛ چون بسيارى از اين سخنان با وجهه علمى پيشين شلمغانى سازش ندارد.

[٥]. ر. ك: الكامل فى التاريخ: ج ٥ ص ١٦٥.

[٦]. همان: ج ٥ ص ١٦٦.