با توفيق الهى مى‌گوييم: امر به واجب، واجب است و امر به مستحب، مستحبّ است و نهى از حرام، واجب ولى اين وجوب و استحباب مخصوص گروه خاصّى است و آن طور كه غزّالى تصوّر كرده، شامل يكايك مردم نمى‌شود بلكه با چهار شرط بر فرد ثابت مى‌گردد:

١- علم به واجب يا مستحبّ و يا حرام بودن امور، يعنى شناخت معروف يا منكر، به دور از شبهه بنا بر اين در امور متشابه امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست.

٢- احتمال تأثير بنا بر اين اگر بداند يا احتمال قوى بدهد كه اقدامش تأثير ندارد، واجب و مستحب نيست، چون بى‌فايده است.

٣- شخص مخاطب امر به معروف و نهى از منكر، بر ادامه عمل خود اصرار داشته باشد اما اگر نشانه‌اى باشد كه آن كار را ترك كرده است، تكليف ساقط مى‌شود، چون ديگر امر به معروف و نهى از منكر بيهوده است.

٤- مفسده‌اى در پى نداشته باشد. اما اگر احتمال ضرر براى خود يا فردى از مسلمانان را بدهد، تكليف ساقط مى‌شود زيرا ضرر و اضرار در دين روا نيست. البته جست و جو جايز نيست، مانند گوش دادن براى شنيدن صدا و بو كشيدن و بررسى زير لباس اشخاص و نظير اينها. و هر گاه اين شرايط جمع شد و شخص مطّلع تنها بود امر به معروف و نهى از منكر بر او واجب عينى مى‌شود ولى اگر دو تن بودند و يكى امر يا نهى را آغاز كرد آن ديگرى اگر گمان برد كه همكارى او تأثيرى در زود به نتيجه رسيدن و نفوذ انزجار دارد بر او نيز واجب است اگر نه واجب نيست زيرا هدف به جاى آوردن معروف و ترك منكر است. پس هر گاه آن دو با عمل يك فرد حاصل گردد تلاش ديگرى بيهوده خواهد بود. و اين است معناى قول كسانى كه گفته‌اند: امر به معروف و نهى از منكر واجب كفايى است ولى كسانى كه مى‌گويند اين فريضه واجب عينى است آن كسى را در نظر دارند كه واجد تمام شرايط باشد، بنا بر اين مورد اختلاف تنها اين است كه با اقدام بى‌اثر اشخاص، تكليف امر به معروف و نهى از منكر از افراد جامع شرايط ساقط است يا نه؟ از مولايمان امام صادق عليه السّلام درباره امر به معروف و نهى از منكر سؤال شد، آيا بر تمام امّت واجب است يا نه؟ فرمود: نه. پرسيدند: چرا واجب نيست؟ فرمود: اين كار بر عهده شخص نيرومندى است كه فرمانش را ببرند و معروف را از منكر باز شناسد، نه بر كسانى‌