و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «خداوند بنده را مؤاخذه مى‌كند، تا آن جا كه مى‌گويد: وقتى كه در دنيا منكرى را ديدى چه چيز تو را مانع شد كه نهى از منكر كنى؟ و چون خداوند حجّتش را بر بنده تلقين كند، در پاسخ گويد: پروردگارا! به تو اميدوار بودم و از مردم مى‌ترسيدم.»«٤» و اين موقعى است كه از ضرر و يا امر طاقت فرسايى بيمناك باشد و نشناخت حدود آن مشكل و كارى خطير است، در حالى كه در گوشه نشينى، رهايى از اين خطر است و در امر به معروف انگيزش دشمنيها و تحريك كينه‌هاى دل، چنان كه در قالب شعر گفته‌اند:

و كم سقت فى آثاركم من نصيحة *** و قد يستفيد البغضة المتنّصح«٥»

هر كه امر به معروف را آزموده باشد غالبا پشيمان است، زيرا اين عمل بمانند راست كردن ديوار كجى است كه ممكن است بر سر انسان فرو ريزد و چون فرو ريزد، مى‌گويد:

كاش به همان حال كجى واگذاشته بودم! آرى اگر يارانى پيدا كند كه ديوار را نگهدارند تا به وسيله ستونى آن را استوار كند، راست خواهد شد، و چون امروز يارانى نمى‌يابى پس آنان را به حال خود واگذار و خويشتن را نجات ده.

اما ريا، درد كشنده‌اى است كه براى اوتاد و ابدال دورى از آن دشوار است. و هر كه با مردم معاشرت كند، با آنان مدارا مى‌كند و هر كه با مردم مدارا كرد با آنها ريا مى‌كند و هر كه با آنان ريا كند دچار آن شود كه آنها شده‌اند و هلاك شود همان طور كه آنها هلاك شده‌اند، و كمترين پيامد آن دورويى است، زيرا اگر با دو نفر تجاوزگر معاشرت كنى و با هر كدام خلاف ميلشان برخورد كنى مبغوض هر دو خواهى شد و اگر با هر دو به تسامح رفتار كنى، از جمله مردمان بد و دورو خواهى بود.«٦» كمترين چيزى كه در معاشرت با

«٣» اين حديث را ابوداوود، در ج ٢، ص ٤٣٦ از حديث قيس بن مسلم نقل كرده و ابن ماجه به شماره ٤٠٠٥ آن را آورده است و ترمذى گويد: آن روايت صحيح است .

«٤» اين حديث را ابن ماجه به شماره ٣٠١٧ از حديث ابوسعيد خدرى نقل كرده است .

«٥» و چه بسا در آثار شما نصيحتى جريان دارد كه گاهى نتيجه اش كينه و دشمنى شخص طرف نصيحت است .

«٦» در احياء چنين آمده : اگر با هر دو مسامحه كنى ، از بدترين مردم خواهى بود. پيامبر (صلى اللّه عليه و اله ) فرمود: از جمله مردمان بد، افراد دو رو هستند كه با گروهى به صورتى و با گروهى به صورت ديگر برخورد مى كنند.