غزّالى گويد: اگر هيچ چيز براى پيامبر صلى الله عليه و آله جز همين امور ظاهرى نبود، هر اينه كفايت مى‌كرد، در حالى كه آن قدر آيات و معجزات از آن حضرت پديد آمده كه جاى هيچ شك و ترديدى را براى كسى كه جويا باشد باقى نمى‌گذارد، اينك به برخى از آنها كه در اخبار بسيارى وارد شده و در كتب صحاح موجود است با نظرى كلّى به مجموعه آنها و بدون آن كه سخن را به درازا كشيم اشاره مى‌كنيم:

سوره جمعه).

امّا براى اينكه جايى براى كوچكترين ترديد براى دعوت او نماند از اين توانايى استفاده نمى‌كرد. و اينكه بعضى گفته‌اند توانايى بر خواندن و نوشتن، كمالى محسوب نمى‌شود، بلكه اين دو علم كليدى براى رسيدن به كمالات علمى هستند، نه علم واقعى و كمال حقيقى. پاسخش در خودش نهفته است، زيرا آگاهى از وسيله كمالات خود نيز كمالى است روشن.

ممكن است گفته شود در دو روايت كه از ائمّه اهل بيت عليهم السّلام نقل شد، صريحا تفسير «امّى» به درس نخوانده، نفى گرديده است، و تنها به معنى كسى كه به «امّ القرى» مكّه- منسوب است، تفسير شده (تفسير برهان ج ٤، ص ٣٣٢ و نور الثّقلين ج ٢، ص ٧٨ ذيل آيه مورد بحث- ضمنا اين احاديث همان احاديثى هستند كه مرحوم فيض نقل كرده و به استناد آنها نسبت خواندن و نوشتن را به پيامبر صلى الله عليه و آله قطعى دانسته است).

در پاسخ مى‌گوييم يكى از اين دو روايت به اصطلاح «مرفوعه» است و سند آن فاقد ارزش، و روايت دوّم از «جعفر بن محمّد صوفى» نقل شده كه از نظر علم رجال شخصى مجهول و ناشناخته است.

و امّا اينكه بعضى تصوّر كرده‌اند كه آيه دوم سوره جمعه: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ، و آيات ديگرى كه به اين مضمون است، دليل بر آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله قرآن را از روى نوشته بر مردم مى‌خواند كاملا اشتباه است، زيرا تلاوت هم به خواندن از روى نوشته گفته مى‌شود و هم به خواندن از حفظ، كسانى كه قرآن يا اشعار يا ادعيه را از حفظ مى‌خوانند، تعبير به تلاوت در مورد آنها بسيار فراوان است.

از مجموع آنچه گفتيم چنين نتيجه مى‌گيريم:

[١]- پيامبر صلى الله عليه و آله به طور قطع، نزد كسى خواندن و نوشتن را فرا نگرفته بود، و به اين ترتيب يكى از صفات او اين است كه نزد استادى درس نخوانده است.

[٢]- هيچ گونه دليل معتبرى در دست نداريم كه پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از نبوّت يا بعد از آن عملا چيزى را خوانده يا نوشته باشد.

[٣]- اين موضوع منافاتى با آن ندارد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به تعليم پروردگار بر خواندن يا نوشتن قادر بوده باشد. نقل از تفسير نمونه ج ٦، ص ٤٠٣- ٤٠٠- م.

«٢٥٨» بصائر الدرجات ص ٦٢ و صدوق در علل الشرايع ج ١، ص ١١٨ و معانى ص ٥٤ اين حديث را نقل كرده است . اما آيه : انعام / ٩٢: براى اين كه (مردم ) امّ القرى (مكه ) و آنهايى را كه اطراف آن هستند بترسانى .