امّا سود بردن از مردم به وسيله كسب و معامله است و اين كار جز با معاشرت امكان پذير نيست و كسى كه نياز به مردم دارد ناگزير از ترك عزلت است. پس اگر طالب عمل بر طبق شرع باشد، در حين معاشرت در معرض جهاد قرار مى‌گيرد- آنچنان كه در كتاب كسب گفتيم- و اگر بقدرى مال دارد كه با قناعت پيشگى او را بس مى‌كند، در صورت منحصر بودن اكثر راههاى كسب به انجام معاصى، گوشه گيرى براى او بهتر است مگر اين كه هدف او از كسب، صدقه باشد. پس اگر با پول خود كاسبى كند و صدقه دهد از گوشه گيرى بهتر است چون به عمل مستحبّى اشتغال مى‌ورزد امّا از آن عزلتى كه به تحقيق در معرفت خدا و معرفت علوم شرعى مى‌انجامد، بهتر نيست و نيز از توجه به حقيقت و همت گماردن بر قرب خدا و خلوت كردن براى ذكر خدا بهتر نيست مانند حال كسى كه از روى كشف و بصيرت، نه از روى تعبير اوهام و خيالات فاسد، به مناجات با خدا انس گرفته باشد. و اما سود رسانى به اين ترتيب است كه با مال يا به وسيله شخص خود به مردم سودى برساند و براى ثواب، نيازهاى ايشان را برآورد. بنابراين در انجام حوايج مسلمين اجرى است كه جز از راه معاشرت ميسّر نمى‌گردد، و هر كس بتواند در حدود شرع مقدّس آن حوايج را برآورد عملش از گوشه نشينى بهتر است حتّى اگر در گوشه نشينى تنها به نمازهاى نافله و اعمال بدنى سرگرم باشد ولى اگر از جمله كسانى است كه براى او راه عمل به قلب به وسيله ذكر دايم و يا تفكّر مداوم گشوده شده باشد، البته چيز ديگرى با آن برابرى نمى‌كند.

فايده سوّم- ادب كردن و ادب شدن است.

مقصود ما از ادب شدن تربيت يافتن به وسيله آزار مردم و مجاهدت در تحملّ اذيّت ايشان براى درهم شكستن نفس و كوبيدن شهوات مى‌باشد، كه خود از جمله فوايدى است كه از معاشرت عايد مى‌شود و اين براى كسى بهتر از گوشه گيرى است كه از لحاظ اخلاقى پاكيزه نشده است و شهواتش تن به حدود شرع نداده‌اند، و اين تربيت در آغاز راه مورد نياز است. پس از حصول تربيت بايد بدانيم كه از تربيت يك مركب سوارى، خود تربيت، مورد نظر نيست، بلكه هدف، سوارى و طىّ منازل و پيمودن مسافت بر پشت آن است، بنابر اين بدن، مركب قلب است كه بر آن سوار شده تا بدان وسيله راه آخرت را طى كند و در آن مركب شهواتى‌