معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٨٦ - مراتب فعل الهى
دربارهى فعل الهى به طور كلى گفتيم: آنها كه زمانى هستند، انتساب و اضافهى آنها به خداى متعال دو جهت دارد:
يكى از آن جهت كه انتساب به خدا دارند و خدا موجودى است مجرد، فوق زمان و مكان.
و يكى از آن جهت كه انتساب به اشياء خارجى دارند كه متغير هستند و در ظرف زمان و مكان.
و گفتيم كه افعال الهى از آن جهتى كه انتساب به اشياء خارجى دارد قابل اتصاف به زمان هم هست و حتّى صفاتى هم كه از اين افعال انتزاع مىشود؛ از لحاظ انتسابشان به مخلوق، به يك معنى قابل اتصاف به زمان و مكان هستند، مثل صفت خالقيّت، از آن جهتى كه خلق (چه به صورت فعل بيان شود، چه به صورت صفت)، انتساب به مخلوق زمانى دارد، ممكن است ظرف زمان برايش فرض شود: بگوييم خدا در اين زمان موجود را خلق كرده نه در زمان قبل و نه بعد. و اين بلحاظ يكطرف اضافه است كه موجودى است زمانى. حال مىخواهيم ببينيم آيا مىتوان براى همين فعلى كه انتساب به خدا دارد مراحلى فرض كرد يا اينكه دربارهى فعل الهى جا ندارد كه قبل از تحقق عينى مرتبهاى براى آن فعل در ارتباط با خدا فرض شود.
وقتى ما مىخواهيم كارى انجام دهيم، ابتدا تصورى از آن كار، در نفس ما بوجود مىآيد، بعد تصور فائدهى آن، بعد تصديق فائدهاش؛ كه اينها همه گونههاى مختلفى از علم است كه در نفس ما تحقق پيدا مىكند؛ آيا مىتوان گفت كه براى فعل خداى متعال هم يك مرتبهاى وجود دارد، بنام مرتبهى علم به اشياء؟
همينطور بعد از اينكه تصور و تصديق كرديم، در ما ميل و رغبتى به سوى آن فعل پديد مىآيد، كه گاهى تعبير به مشيت مىكنيم، مىخواهيم اين كار را انجام دهيم (كه وقتى به فعل نزديك شد مىگوييم اراده)، آيا مىتوانيم دربارهى فعل خدا هم بگوييم اول مرتبهى علم است بعد مرتبه مشيّت؟
همچنين وقتى ما مىخواهيم كارى انجام دهيم، محاسبات و مقايساتى در ذهن خود انجام مىدهيم كه مثلا اين كار بايد در چه زمان و مكان و با چه شرايطى انجام گيرد، آيا چنين مرتبهاى هم براى فعل الهى مىتوان فرض كرد يا نه؟
و يا مراتبى ديگر مشابه اينها، كمتر يا بيشتر، بهر حال جاى طرح اين مسائل در بارهى افعال الهى هست يا نه؟
اگر فرض كنيم كه در ذات خدا حالات گوناگونى پشت سر هم پديد مىآيد تا منجر به انجام فعل مىشود اين تصور غلطى است كه هم برهان آن را تكذيب مىكند هم دلائل نقلى. وجود