معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٨٤ - هدف آفرينش جهان و انسان

آيا هر نتيجه‌اى مترتب شود اصالةً مطلوب است يا يكى از نتائج اصالةً مطلوب است و ديگر نتائج مطلوب باالعرض يا بالتّبع است؟ خدا انسان را مى‌افريند تا او را سر دوراهى قرار دهد تا يكى را انتخاب كند؛ آيا براى هدف الهى هر دو راه مساوى است يا نه، يكى اصالةً مورد نظر است و ديگرى چون ملازم با اوست بالعرض منظور است؟

آيا خدا انسان را اصالةً مى‌آفريند تا به جهنّم ببرد يا بر عكس، مى‌آفريند تا به بهشت ببرد و آن بهشت از راه عمل اختيارى به دست مى‌آيد، پس موجود مورد آزمايش بايد مختار باشد و لازمه‌ى اختيار اين است كه دو راه موجود باشد، پس يكى مقصود بالاصالة است و ديگرى مقصود بالتّبع.

شايد بتوان از آيه‌ى (١٢٠) از سوره‌ى هود استفاده كرد كه هدف بالاصاله رحمت الهى است، در بعضى آيات هر دو در عرض هم ذكر شده و حتى گاهى عذاب مقدم شده، چون در مقام انذار بوده است:

احزاب / ٧٣ / ٧٢: «اِنّا عَرَضْنا الاَْمانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَالاَْرْضِ وَالْجِبالِ فَاَبْيْنَ اَنْ يَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنها وَ حَمَلَها الاِْنْسانُ اِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً. لِيُعَذِّبَ اللهُ الْمُنافِقينَ وَالْمُنافاتِ وَالْمُشْرِكينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَ يَتُوبَ اللهُ عَلَى الْمُؤمِنينَ وَالْمُؤمِناتِ وَ كانَ اللهُ غَفُوراً رَحيماً».

خدا امانت را (كه تكليف است يا مقدماتش را كه عقل است يا نتائجش را كه تقرّب به خداست) بر دوش انسان گذاشت تا خدا منافقين و مشركين و... را عذاب كند و مؤمنان... را مورد رحمت قرار دهد.

بارى، مى‌توان گفت دو هدف هست، رحمت و عذاب و يا گفت: هدف رحمت است و عذاب لازمه‌ى آن، موجودى كه بخواهد به اين رحمت برسد بايد مختار باشد و لازمه‌ى اختيار، وجود دو راهى است.

خوب، وقتى انسان از اين دنيا رفت و مورد رحمت قرار گرفت، آيا بعد از آن هدفى براى انسان هست؟

گفتيم در آن عالم تكامل بدين معنا وجود ندارد، پس آنچه به او مى‌رسد همانست كه بعد از تسويه‌ى حساب به او مى‌رسد و كار يكسره خواهد بود بدون تغيير، كسانى كه در دار رحمتند:

نساء / ١٢٢: «خالِدينَ فيها اَبَداً».

و آنهايى هم كه در دار عذابند:

نساء / ١٦٩: «خالِدينَ فيها اَبَداً».