معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨٥ - استدلال عقلى بر توحيد
ربوبيّت اثبات شد، الوهيت را چگونه از كجا بدست آوريم و از كجا استفاده كنيم. تا بحال اثبات شد كه كسى جز او ربّ جهان نيست چنانكه خالقى هم جز او نيست. اما ما براى اينكه توحيدمان به حد نصاب برسد بايد ثابت كنيم كه هيچ كس جز او سزاوار پرستش هم نيست؛ اين مطلب را چگونه بايد اثبات كنيم؟ در بيانات گذشته كه رابطهى ربوبيّت و الوهيت را مىگفتيم اشاره كرديم و روشن شد كه: كسى سزاوار پرستش است كه مالك امرى از امور پرستشگر باشد؛ كسى كه مىخواهد پرستش كند، بندگى كند، بايد معتقد باشد كه معبود او آقا و مالك اوست تا در مقام عمل بنده بودن خود را به منصهى ظهور برساند، ابراز كند و به بنده بودن خود، اعتراف كند، سر به خاك بسايد، اظهار عجز و ذلت كند پس او بايد عزيز باشد، او بايد مالك و سيّد باشد تا انسان در مقابل او عبد گردد و عبد بودن خود را در شكل عبادت اظهار كند. پس اعتقاد به الوهيت متضمن اعتقاد به ربوبيّت است. ما اگر بخواهيم بحق، كسى را پرستش كنيم بايد معتقد باشيم كه ربّ ماست و جز ربّ، كسى سزاوار پرستش نيست. وقتى ربوبيّت الهى ثابت شد كه جهان و انسان جز الله ربّى ندارد، طبعاً ثابت مىشود كه كسى جز او هم سزاوار پرستش نيست. چون اگر كسى ديگر مورد پرستش قرار بگيرد بايد ربوبيّت داشته باشد و جز الله كسى ربوبيّت ندارد. پس جز او هم كسى شايستهى پرستش نيست، اينجاست كه حد نصاب توحيد اسلامى، «لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ» ثابت مىشود. اين تقريرى است براى استفادهى حد نصاب توحيد اسلامى از اين آيهى شريفه. آيات ديگرى هم در قرآن هست كه هر كدام با لحن خاصى توحيد را اثبات مىكند براى نمونه يكى از روشنترين آيات در اثبات توحيد آيهى ١٦٣ و ١٦٤ سوره بقره است: «و اِلهُكُم اِلهٌ واحِدٌ لا اِلهَ الاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحيمُ».
در اين آيه مدعا ذكر شده است. [گرچه بعضى گفتهاند كه اشارهاى به برهان هم دارد ولى اكنون نمىخوايم بر اين جهت تكيه كنيم]آنچه مسلم است در اين آيه مدعاى توحيد ذكر شده است؛ يعنى قرآن مىگويد ادعاى من اين است كه شما جز الله كه اله واحد است الهى نداريد «اِلهُكُمْ اِلهٌ واحِدٌ». معبود شما معبودى است يگانه و جملهى «لا اِلهَ الاَّ هُوَ» تأكيد همان مطلب است. وقتى معبود است؛ ديگر معبودى غير از او نيست «لا اِلهَ الاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحيمُ» او كه هم بخشاينده است و هم مهربان. [اينكه مناسبت ذكر رحمن و رحيم در اينجا چيست؛ نكتههاى دقيق تفسيرى دارد كه الآن نمىخواهيم به آن بپردازيم؛ مىتوان گفت كه رحمانيت بيشتر جنبهى ايجاد و ربوبيّت تكوينى دارد و رحيم مربوط به رشد و تكامل معنوى انسان است كه در سايهى ربوبيّت تشريعى حاصل مىشود] در اينجا مدعا ذكر شده است كه اله و معبود يكى