شيطانى در آنان نيست، در نتيجه انتخاب هم براى آنها، مطرح نيست زيرا ميل ديگرى جز عبادت خدا ندارد؛ البته مجبور هم نيستند؛ اختيار دارند و به ميل خود كارى را انجام مى‌دهند امّا جز اين ميل، ميل ديگرى ندارند؛ به سخن ديگر: مختارند ولى انتخابگر نيستند. پس تنها يك راه پيش رو دارند؛ امّا انسان داراى خواسته‌هاى متضادّ است و علاوه براينكه مختاراست بايد انتخاب هم بكند و اين منشأ ارزش است.[١]

***

آيا اين اختيار، ويژه‌ى انسان است يا موجودات ديگرى نيز آن را (اگرچه ضعيف‌تر) دارا هستند؟

آنچه از قرآن برمى‌آيد اين است كه «جنّ» نيز چنين اختيارى را دارد و لذا او نيز مكلّف است:

انعام / ١٣٠: «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِْنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا».

در مورد حيوانات چطور؟

در قرآن، دليلى بر اين مطلب نداريم كه حيوانات اختيار بمعنايى كه ملاك تكليف است دارند. برخى به طور قطع ادّعا كرده‌اند كه حيوانات اختيار ندارند امّا شايد چنين ادّعايى خلاف احتياط باشد و مى‌توان مواردى يافت كه اختيار و انتخاب بر آنها صادق است: فرض كنيد حيوانى نزديك مزرعه‌ى شما مى‌آيد؛ شما چوبى را بلند مى‌كنيد، او فرار مى‌كند؛ اين فرار يعنى انتخاب كتك نخوردن بر سير شدن. اين انتخاب است، گرچه بى‌شك در درجه‌ى قوّت انتخاب انسان نيست؛ مى‌توان گفت انتخابى‌است نيمه آگاهانه. [هر چند همه‌ى انسان‌ها نيز كارهاى خودشان را با اختيار آگاهانه انجام نمى‌دهند و برخى از انتخاب‌ها مانند همان فرار حيوان است.]

به هر حال نمى‌توان ادّعاى قاطع كرد بر اين كه حيوانات اختيارى ندارند و تكليفى هم. شايد در روايات چيزهايى يافته شود مبنى بر اينكه حيوانات يا برخى از آنها، تكليف دارند.(تفسير نورالثقلين، ج ١ ص ٧١٥ و ٧١٦).

در روايتى آمده است كه بزى كه به بُز ديگر شاخ زده است، در قيامت قصاص مى‌شود. آيات قرآن دلالت دارد براينكه حيوانات «حَشْر» دارند:

[١] در مورد واژه «ارزش» بحث‌هايى شده است كه بيشتر جنبه‌ى لغوى دارد ولى بد نيست بگوييم كه شايد بدين مناسبت است كه اصولاً در مبادله، مطرح است. در اينجا نيز اين را بدهيم و آن را بگيريم، مى‌ارزد.