معارف قرآن
(١)
مقدمه
١٥ ص
(٢)
طرح دسته بندى آيات
٢٠ ص
(٣)
طرحها
٢٠ ص
(٤)
بخش اوّل
٢٧ ص
(٥)
خــداشناسى
٢٧ ص
(٦)
دليل عقلى بر وجود خدا در قرآن
٣٣ ص
(٧)
خداشناسى فطرى
٣٦ ص
(٨)
آيه ى ميثاق
٤٧ ص
(٩)
مفهوم توحيد
٥٦ ص
(١٠)
نصاب توحيد
٦٤ ص
(١١)
وساطت در تدبير
٧٠ ص
(١٢)
استدلال عقلى بر توحيد
٧٧ ص
(١٣)
توحيد ذاتى ـ صفاتى ـ افعالى
٨٧ ص
(١٤)
خدا را تا چه اندازه مي توان شناخت؟
٩٧ ص
(١٥)
كليّات افعال الهى
١٠٥ ص
(١٦)
دنباله بحث در كليّات افعال الهى
١١٤ ص
(١٧)
اصل عليّت در قرآن
١٢٤ ص
(١٨)
رابطه اعجاز با قانون عليّت
١٣٣ ص
(١٩)
كدام يكى از اين نظرها صحيح است؟
١٣٥ ص
(٢٠)
وسعت قدرت و مشيت الهى
١٤٠ ص
(٢١)
رابطه ى قدرت و اراده
١٤٧ ص
(٢٢)
« خدا مورد بازخواست قرار نمى گيرد»
١٥٤ ص
(٢٣)
نظر « المنار» و نقد آن
١٥٧ ص
(٢٤)
هدف افعال الهى
١٦١ ص
(٢٥)
نظر قرآن
١٦٧ ص
(٢٦)
* هدف چيست؟
١٧٣ ص
(٢٧)
هدف آفرينش جهان و انسان
١٧٦ ص
(٢٨)
مراتب فعل الهى
١٨٥ ص
(٢٩)
اما دانستن خدا چگونه است؟
١٨٨ ص
(٣٠)
امّا از نظر « قرآن»
١٨٧ ص
(٣١)
حل مسأله
١٩٠ ص
(٣٢)
مفهوم كتاب در كتاب خدا
١٩٢ ص
(٣٣)
* مفهوم كتاب
١٩٥ ص
(٣٤)
موارد استعمال كتاب در قرآن
١٩٦ ص
(٣٥)
اذن الهى
٢٠٠ ص
(٣٦)
كيفيت انتزاع مشيت
٢٠٦ ص
(٣٧)
كيفيت انتزاع مفهوم اراده
٢٠٦ ص
(٣٨)
* تقدير
٢٠٧ ص
(٣٩)
كيفيت انتزاع مفهوم اذن
٢٠٥ ص
(٤٠)
نكاتى پيرامون تقدير
٢١٤ ص
(٤١)
اجــل
٢١٧ ص
(٤٢)
قـضاء
٢١٩ ص
(٤٣)
بخش دوّم
٢٢٧ ص
(٤٤)
كيهان شناسى
٢٢٧ ص
(٤٥)
آيات كيهان شناسى
٢٣٦ ص
(٤٦)
آسمان و زمين
٢٣٨ ص
(٤٧)
الف ـ آسمان
٢٣٨ ص
(٤٨)
ب ـ زمين
٢٤١ ص
(٤٩)
تعداد سماوات
٢٤٢ ص
(٥٠)
تعداد ارض
٢٤٢ ص
(٥١)
زمان خلقت آسمان و زمين
٢٤٣ ص
(٥٢)
كيفيت خلقت آسمانها
٢٤٦ ص
(٥٣)
عرش و كُرسى
٢٥٠ ص
(٥٤)
پديده هاى جهان
٢٥٢ ص
(٥٥)
زمين
٢٥٤ ص
(٥٦)
شب و روز
٢٥٦ ص
(٥٧)
ايلاج
٢٥٧ ص
(٥٨)
تقليب و تكوير
٢٥٨ ص
(٥٩)
اغشاء
٢٥٨ ص
(٦٠)
پديده هاى ارضى
٢٥٨ ص
(٦١)
1 ـ كوهها
٢٥٨ ص
(٦٢)
2 ـ راهها (= سُبُل)
٢٥٩ ص
(٦٣)
3 ـ بادها (= رياح)
٢٥٩ ص
(٦٤)
4 ـ رعد و برق
٢٦١ ص
(٦٥)
پديده هاى زمينى
٢٦٣ ص
(٦٦)
1 ـ كيفيت پيدايش ابرها و بارش باران
٢٦٣ ص
(٦٧)
2 ـ ارتباط پديده ى ابر با نزول باران و ريزش آن از جوّ به زمين = نزول باران
٢٦٤ ص
(٦٨)
3 ـ نهرها و چشمه ها
٢٦٥ ص
(٦٩)
4 ـ درياها
٢٦٦ ص
(٧٠)
5 ـ پيدايش گياهان از ريزش باران
٢٦٦ ص
(٧١)
6 ـ رابطه بين پديده هاى جوّى و ارضى
٢٧١ ص
(٧٢)
7 ـ گياهان ويژه
٢٧٢ ص
(٧٣)
8 ـ جانوران
٢٧٥ ص
(٧٤)
9 ـ پرندگان
٢٧٥ ص
(٧٥)
10 ـ حيوانات روى زمين
٢٧٦ ص
(٧٦)
زنبور عسل
٢٧٨ ص
(٧٧)
فرشتگان
٢٨٣ ص
(٧٨)
كارهاى فرشتگان
٢٨٥ ص
(٧٩)
كارهاى ديگر فرشتگان
٢٨٩ ص
(٨٠)
جنّ و شيطان
٢٩٥ ص
(٨١)
جنّ
٢٩٥ ص
(٨٢)
ارتباط مفهوم جنّ و شيطان
٢٩٧ ص
(٨٣)
كارهاى ديگر شيطان
٣٠١ ص
(٨٤)
علائم كارها و دعوتهاى شيطان
٣٠٣ ص
(٨٥)
شياطينِ جِن
٣٠٥ ص
(٨٦)
تسخير جن به وسيله ى انسان
٣١٠ ص
(٨٧)
ايمان آوردن جنّ به پيامبر
٣١١ ص
(٨٨)
دارودسته ى شيطان
٣١٣ ص
(٨٩)
بخش سـوّم
٣١٥ ص
(٩٠)
انسان شناسى
٣١٥ ص
(٩١)
« وجوه اهميّت انسان شناسى»
٣١٧ ص
(٩٢)
الف ـ شناخت انسان، راهگشاى شناخت خداست
٣١٧ ص
(٩٣)
ب شناخت انسان و ارتباط آن با مسائل اصولى و اعتقادى ما
٣١٨ ص
(٩٤)
ج انسان شناسى و ارتباط آن با مسائل اخلاقى
٣١٩ ص
(٩٥)
د شناخت انسان و ارتباط آن با احكام اجتماعى
٣١٩ ص
(٩٦)
كلمه ى « انسان» و مرادفات آن، در قرآن
٣٢٠ ص
(٩٧)
آفرينش انسان در قرآن
٣٢٢ ص
(٩٨)
انسان از چه آفريده شده است؟
٣٢٤ ص
(٩٩)
بررسى آيات مربوط به آفرينش انسان
٣٢٥ ص
(١٠٠)
آب
٣٢٩ ص
(١٠١)
نطفه
٣٣٠ ص
(١٠٢)
آفرينش آدم
٣٣٥ ص
(١٠٣)
روح انسان
٣٤٣ ص
(١٠٤)
موارد استعمال كلمه ى روح در قرآن
٣٤٤ ص
(١٠٥)
انتساب روح به خدا يعنى چه؟
٣٥٠ ص
(١٠٦)
خلافت الهى
٣٥٢ ص
(١٠٧)
مفهوم خلافت
٣٥٤ ص
(١٠٨)
منظور از خليفه در آيه ى شريفء چيست؟
٣٥٥ ص
(١٠٩)
ملاك خلافت
٣٥٨ ص
(١١٠)
كرامت انسان
٣٦٠ ص
(١١١)
اختيار انسان
٣٦٧ ص
(١١٢)
مفهوم اختيار
٣٦٨ ص
(١١٣)
در مورد حيوانات چطور؟
٣٧٢ ص
(١١٤)
شبهه هاى جبرى ها و پاسخ به آنها
٣٧٣ ص
(١١٥)
جبر فلسفى
٣٨٠ ص
(١١٦)
شيهات جبر تاريخى
٣٨٣ ص
(١١٧)
جبر احتماعى
٣٨٥ ص
(١١٨)
شناخت
٣٨٦ ص
(١١٩)
1 ـ شناخت
٣٨٧ ص
(١٢٠)
قدرت انسان
٤٠٥ ص
(١٢١)
و امّا در مورد بخش دوّم يعنى علم غير متعارف
٤٠٩ ص
(١٢٢)
قسم سوّم قدرت اجتماعى انسان
٤١٠ ص
(١٢٣)
نوع چهارم ترانس فيزيكى (= ماوراء طبيعى)
٤١١ ص
(١٢٤)
دسته ى دوّم
٤٠٨ ص
(١٢٥)
گرايش هاى انسان
٤١٢ ص
(١٢٦)
1 ـ غرائز
٤١٣ ص
(١٢٧)
2 ـ عواطف
٤١٣ ص
(١٢٨)
3 ـ انفعالات
٤١٣ ص
(١٢٩)
4 ـ احساسات
٤١٤ ص
(١٣٠)
تركيب اميال
٤١٤ ص
(١٣١)
تعارض اميال
٤١٤ ص
(١٣٢)
خواستهاى پَست
٤١٦ ص
(١٣٣)
شخصيت طلبى
٤١٧ ص
(١٣٤)
معيار انتخاب
٤٢٠ ص
(١٣٥)
شناخت هاى لازم در تعيين راه زندگى
٤٢٥ ص
(١٣٦)
معاد
٤٣٢ ص
(١٣٧)
وجود و بقاء روح
٤٣٥ ص
(١٣٨)
انسانيت انسان، به روح اوست؟
٤٣٦ ص
(١٣٩)
روح در قرآن
٤٣٩ ص
(١٤٠)
تجرّد روح
٤٤٤ ص
(١٤١)
شيوه هاى قرآن در بررسى مسأله ى معاد
٤٤٦ ص
(١٤٢)
1 ـ خلع سلاح
٤٤٧ ص
(١٤٣)
2 ـ دفع شبهات
٤٤٩ ص
(١٤٤)
دفع شبهه اى ديگر
٤٥٥ ص
(١٤٥)
3 ـ ارائه نمونه
٤٥٥ ص
(١٤٦)
توضيحات
٤٦١ ص
(١٤٧)
اثبات معاد
٤٧٤ ص
(١٤٨)
تقرير استدلال
٤٧٧ ص
(١٤٩)
تقرير استدلال دوم
٤٧٩ ص
(١٥٠)
دگرگونى نظام جهان در قيامت
٤٨١ ص
(١٥١)
رابطه دنيا و آخرت
٤٨٧ ص
 
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص

معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٤ - رابطه اعجاز با قانون عليّت

مى‌شود عبور كرد. مثلا تنگه‌اى بوده است كه در موقع جزر راه عبور داشته است و حضرت موسى آنرا مى‌دانست ولى فرعونيان خبر نداشتند، و در دريا غرق شدند...

همچنين در مورد معجزاتى كه از حضرت عيسى بن مريم(عليهما السلام) سر مى‌زد، مثلا مرضى را شفا مى‌داد، مى‌گويند كه حضرت عيسى(عليه السلام) علم طب آموخته بود، و راه معالجه‌ى امراض را مى‌دانست، و مردم خيال مى‌كردند خارق عادت است.

و بارى؛ در بعضى موارد ديگر كه نتوانسته‌اند آيات را بر اين معانى حمل كنند؛ تكلّفات ديگرى مرتكب شده‌اند و بازيهايى با الفاظ كرده‌اند، مثلا در همان مورد حضرت عيسى(عليه السلام)كه مى‌فرمايد:

مائده / ١١٠: «وَ اِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِاِذْنِى».

با اين معنا كه مرده‌ها را زنده مى‌كنى؛ گفته‌اند معناى «تُخْرِجُ الْمَوْتى» مرده زنده كردن نيست بلكه همين كه مرده را از قبر بيرون آورند مشمول اين آيه مى‌شود، و يا مى‌گويند در آيه نفرموده است كه حضرت عيسى اين كار را كرده‌اند بلكه مى‌گويند تو اين كار را مى‌كنى و او هيچوقت نكرد!

به هر حال چنين تأويلات باردى را مرتكب شده‌اند.

بعضى كه مقدارى معتدل‌تر از اينها هستند گفته‌اند كه: اعجاز در كار هست ولى نه به اين معنى كه جريان خارق العاده‌اى در خلقت تحقّق پيدا مى‌كند، بلكه اين اعجاز مربوط به علم و آگاهى‌است يعنى يك علت طبيعى مجهول در كار بوده و كسى جز خدا نمى‌دانسته و خدا آن را به انبياء تعليم فرموده است تا از آن استفاده كنند و انبياء هم استفاده كرده‌اند و ما نيز ممكن است آنرا ندانيم ولى به هر حال رازى از طبيعت را خدا براى انبياء كشف كرده است.

پس در متن طبيعت چيزى بر خلاف قانون عليّت تحقق پيدا نكرده است بلكه علمى به انبياء از طرف خدا داده شده است (كه البته اين علم خارق عادت است و خود چنين علمى نداشتند) پس اعجازى در كار است اما در ناحيه‌ى تعليم و تعلّم، نه در ناحيه‌ى سبب و مسبّب خارجى و عينى.

و حتّى گفته‌اند ممكن است چيزى در يك زمان معجزه باشد و در زمان ديگر معجزه نباشد، يعنى وقتى كه مردم نمى‌دانستند و به اسبابش پى نبرده بودند و خدا به انبياء تعليم مى‌داد؛ آن كار به صورت اعجاز تحقق پيدا مى‌كند. و بعد كه مردم فهميدند، ديگر جنبه‌ى اعجاز نداشت؛ مثلا اگر قبل از اختراع راديو و تلويزيون كسى از اين طرف دنيا صحبت مى‌كرد و طرف ديگر مى‌شنيد، اين اعجاز بود، چون سبب آن براى مردم مشخص نبود ولى حالا كه بشر به راز آن پى برده است، ديگر اعجاز نيست.