يك‌جا، يك‌پارچه به اراده‌ى خداست. اين بدين معنا نيست كه خدا به جاى باغبان گل مى‌روياند. باغبان و گل و نيروى دستش و همه‌ى شرايط ديگر را او مى‌آفريند و دائماً هستى اينها از و مدد مى‌گيرد و يك لحظه اگر اراده‌ى او نباشد همه‌ى هستى، هيچ است. پس تأثير خدا در پيدايش پديده‌ها در عرض عوامل مادى، در كنار آنها و به جاى آنها نيست. اگر مى‌گوييم خدا مريضى را شفا داد، بدين معنا نيست كه هيچ عامل مادى در آنجا اثر نمى‌كند و اگر مى‌گوييم خدا به كسى روزى داد نه به اين معناست كه هيچ عامل طبيعى در كار نبود و دفعتاً اين روزى از يك عالم ديگر نازل شد يا به قول آن ظريف، از عدمستان روييد! اينطور نيست، خدار روزى مى‌دهد، همان نانى‌است كه گندمش را كشاورز مى‌كارد، بارانش از آسمان نازل مى‌شود، حرارتش از خورشيد مى‌تابد، آسيابان، آسياب مى‌كند، نانوا مى‌پزد، بنده و جنابعالى مى‌خوريم. خدا روزى مى‌دهد يعنى اگر اراده‌ى او نباشد، نه درختى هست و نه باغبانى و نه خورشيد و نه دريايى و نه زمين و نه ماه و نه بارانى و نه ابرى و نه بادى. حالا چه كسى روزى مى‌دهد؟ مگر روزى دادن غير از تربيت اين پديده‌هاى جهان است به گونه‌اى كه منتهى بشود به اينكه من نيازمندى غذايى خود را تأمين كنم؟ چه كسى اين نظام را، نظام همآهنگى را كه اين نتايج را مى‌دهد، برقرار كرده است، جز خدا؟ پس روزى دهند اوست، احياء كننده اوست، ميراننده اوست. مطلب در اينجا در هر قسمت، فراوان است؛ ريزه كاريهايى در بين است كه ما نمى‌توانيم در همه وارد بشويم و در اين بحث بيان كنيم و حل كنيم. فقط خواستيم يك معيار كلى براى حل اينگونه مشكلات به دست بدهيم كه چگونه پديده‌اى هم به طبيعت نسبت داده مى‌شود و هم به انسان و هم به خدا، آيا اين تناقض است يا اين است كه مجموع اينها كار مى‌كنند يا اين است كه جانشين يكديگر مى‌شوند و يا چيز ديگرى‌است و آن چيز ديگر چيست؟ نه تناقض است، نه مجموع است، نه جانشينى ست. آن چيز ديگر اين است كه هستىِ تمام عواملى كه در عالم به هر نحوى در هر چيزى اثر داشته باشد، از خداست؛ نيروهايش از خداست؛ انرژيهايشان از خداست؛ حدوثش از خداست، بقايش هم از خداست. اگر خدا نخواهد به وجود نمى‌آيد، اگر خدا نخواهد ادامه پيدا نمى‌كند. پس هر رابطه‌اى بين هر موجودِ ديگرى باشد در سطح بالاترى بين او و بين خدا مطرح است. اين تسبيبى‌است از ناحيه‌ى خدا. او سبب را ايجاد مى‌كند و آن سبب را واسطه قرار مى‌دهد؛ البته باز اشاره مى‌كنيم كه در اينجا مسائلى هست از جمله اينكه گاهى اسباب ماوراء طبيعى ممكن است جانشين سبب طبيعى بشود (غير از الله تبارك و تعالى). گاهى ممكن است به جاى يك