ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣ - انسان و انديشه و تعقل

٥ - اكتشافات و اختراعات و همچنين ابداعهاى هنرى براى ابد بىتفسير و توجيه مى ماند ، زيرا موضوعات و قضايايى كه بوسيلهء نوابغ كشف مى شوند و ابداعهايى كه بوسيله هنرمندهاى بزرگ بوجود مى آيند ، ناشى از انعكاس پديده‌هاى جهان عينى محسوس نمى باشند ، بلكه معلول انواعى از فعاليتهاى مغزى انسان است كه برخى از آنها مانند انديشه و تصور و حدس شناخته شده و بعضى ديگر مانند ريشه اصلى اكتشافات مجهول مانده‌اند . و اگر وجود محسوسات عينى براى اكتشاف و اختراع و ابداعهاى هنرى كافى بود و نيازى به فعاليتهاى پيچيده مغزى نبود ، به چه علت همه مردم كه از همان حواس و ذهن آينه اى مكتشفين و مخترعين و هنرمندهاى بزرگ برخوردارند ، توانائى اكتشاف و اختراع و ابداع را ندارند ٦ - تكيه بر فعاليتهاى حواس بطور مطلق در مواقع ارتباط با محسوسات ، موجب احكام و قضاياى خطا مى گردد ، براى منتفى ساختن اين خطا ، ضرورت انديشه و تكيه بر معلومات قبلى و اصول و قوانين تجربه علمى كه بيش از ارتباط فعلى با محسوسات در مغز ذخيره شده‌اند ، بحديست كه هيچ عاقلى نمى تواند آن را منكر شود يا مورد ترديد قرار بدهد . بعنوان مثال كاملا روشن : وقتى كه شما يك پنكهء برقى را بجهت حركت سريع به شكل يك دائره حقيقى مى بينيد ، اگر بر مبناى اين مشاهده ( يك دائره حقيقى عينى در مقابل شما وجود دارد ) صدها هزار قضيه علمى و فلسفى بسازيد ، همهء آنها بر خطا است و حتى يك قضيه از آنها نمى تواند صحيح باشد .
زيرا اگر چه ساختمان ذهن شما اقتضا مى كند كه بجهت ناتوانى آن از تفكيك نقاط حركت شاخه‌هاى پنكه برق از يكديگر در ذهن ، آنرا دائره حقيقى ببينيد ، ( و خود اين گونه مشاهده خطا نيست ) ولى بديهى است كه با ديدن آن پنكه در حال سكون ( سه شاخه ساكن ) خطاى حكم شما در باره پنكه متحرك كه دائره بودن آن است ، آشكار مى گردد . ديدن حالت سكون سه شاخهء پنكه در مغز شما بعنوان يك واقعيت ذخيره مى شود و در مواقع انديشه در باره نمايش دائره اجسام متحرك ديگر مورد