ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٦ - انواع ثابتها با نظر به اصالت و وسعت مفاهيم آنها

< شعر > قرنها بر قرنها رفت اى همام وين معانى برقرار و بر دوام شد مبدل آب اين جو چند بار عكس ماه و عكس اختر برقرار پس بنايش نيست بر آب روان بلكه بر اقطار اوج آسمان < / شعر > معناى اين نظريه عين مثل افلاطونى نيست ، زيرا به احتمال قوى منظور مولوى اينست كه اصل ثابتها حقائق ماوراءِ طبيعى هستند كه متغيرات را اداره مى كنند ، امّا اين كه نسبت آنها با متغيرات نسبت اجسام با سايه‌هاى آنها باشد ، قطعى نيست . احتمال ديگرى در نظريه مولوى مى رود و آن اينست كه متغيرات مستند به استمرار فيض خداوندى بر موجودات است نه اين كه حقائقى بعنوان ثابتها در ما وراء طبيعت وجود داشته باشد .
انواع ثابتها با نظر به اصالت و وسعت مفاهيم آنها مقدمتاً بايد بدانيم - اين مسئله نيازى به تذكر ندارد كه معناى ثبوت و ثابت غير از سكون و ساكن طبيعى است كه در ابعاد فيزيكى و شيميائى اشياء مشاهده مى كنيم . آب يك چشمه سار در حال جريان ساكن نيست ، ولى با توجه به منبع ژرف آن ، ثابت است ، يعنى جريان چشمه سار وابسته به منابع درون كوه‌ها يا زير زمينى يا بارش برفهاى مستمر مثلًا ، در فلان شهر يا روستا يا بيابان ثابت است ، همان گونه كه تغييرات بيوشيمى در بدن جانداران و انسان يك جريان ثابت است . بنا بر اين ، وقتى كه مى گوييم : « موجودات عالم طبيعت در حركت و تحول است » يك واقعيت ، يا حقيقت يا اصل ثابت است ، معنايش آن نيست كه موجودات عالم طبيعت ساكن و بىحركتند ، بلكه منظور اينست كه حقيقتى ثابت وجود دارد كه عالم طبيعت را در حركت و تحول قرار داده است . يا قانون ثابت طبيعت اينست كه همهء موجودات واقع در آن در حركت و دگرگونى مى باشند . حال مى پردازيم به ملاك اصالت و وسعت مفاهيم ثابتها : هر حقيقتى كه واقعيت آن [ چه در هستى و چه در بقاى ] بىنيازتر از علل و بر كنارتر از تأثر از موجودات جهان هستى باشد ، ثابتتر و مفهوم آن وسيعترين مفاهيم است .