سنت گرایی امروز مجموعة پیچیده ای از قدیم و جدید است. سعدالدین ابراهیم استاد جامعه شناسی در دانشگاه امریکایی قاهره اخیراً مطالعه در مورد ٣٠ عضو زندانی جامعة توبه و جهاد در قاهره را به پایان رسانید. ابراهیم می خواهد که ثروت نفت برای همة مردم مصرف شود. احتمالاً این شخص پسر یک زمین دار کوچک و یا یک خانوادة طبقة متوسط است و در زمینة مهندسی علوم، تجربه دارد. به گفتة پروفسور ابراهیم، وی مخالف تکنولوژی نیست، اما معتقد است که این پیشرفت علم باید مطابق با اصول اسلامی، مورد استفاده قرار گیرد.

همة سنت گرایان خشن نیستند. مهاجمان در ترکیه را با اسلحه گرفته اند؛ اما آنها در مقایسه با افراطیون راست گرا و چپ گرای این کشور ملایم می باشند. در هند، مالزی، مصر، پاکستان، فیلیپین و ممالک واقع در منتهی الیه خاورمیانه، جوامع صلح جوی سنت گرا وجود دارد. دادستان کل جدید سودان سابقاً یکی از رهبران اخوان المسلمین بوده است. یک بازرگان سوریه گفت هنگامی که شنید دو پسرش که دانشجوی طب هستند، در تعطیلات اخیرشان نزد وی از خمینی دفاع می کنند سخت شگفت زده شد. آنها می گفتند کدام بدتر است: شاهی که اجازة نوشیدن ویسکی می دهد، با آرمان عرب مخالف است، از اسرائیل حمایت می کند، و از پولش برای خرید اسلحه استفاده می کند و یا یک خمینی که از آرمان عرب حمایت می کند، مسلمان واقعی است و ویسکی را منع می کند؟ آنها گفتند ما ترجیح می دهیم ویسکی را کنار بگذاریم و تحت رهبری خمینی زندگی کنیم. به نظر می رسد برای سنت گرایان پول مسئله ای نباشد...؟

رهبر اخوان المسلمین سوریه و سایر رهبران افراطی می گویند هزینة مورد نیاز آنها در راه آرمانشان، صرفاً از طریق کمک های محلی تأمین می شود. با این حال، منابع آگاه در بیروت گفتند که سرهنگ معمر قذافی رهبر لیبی و بعضی از ثروتمندان سعودی به گروه های سنت گرا در خاورمیانه به ویژه به صورت انفرادی کمک می کنند.

پیروی پر و پا قرص از قانون اسلام نتوانسته است عربستان سعودی را از افراط گرایی مصون دارد. صدها سنت گرا که در اواخر سال گذشته به مسجد عظیم مکه حمله کردند و آن جا را مدت دو هفته در اختیار داشتند، به وسیلة یک دانشجوی جوان رشتة الهیات به نام محمدبن عبدالله القهستانی رهبری می شدند که طبق گزارش ها در نظر داشت یک جمهوری به سبک نخستین روزهای اسلام ایجاد کند.

یک استاد در دانشگاه امریکایی بیروت گفت دوران وفور و فراوانی مثل حالا غالباً موجب پدید آمدن کارهای عجیب و غریب می شود؛ مانند حمله به مسجد اعظم. این که به هیچ وجه چیز جدیدی نیست. آنها معمولاً خشن می شدند و معمولاً زمان این خشونت کوتاه است. او در مورد فناتیک هایی که قدرت جاذبة خاصی دارند چندین مثال آورد. شاخص ترین آنها فردی بود که در قرن یازدهم در شهری به نام سویس در افریقای شمالی برای مدتی کوتاه مسجدی را اشغال کرد و پیش از آن که کشته شود ادعا کرد که مهدی موعود است.

استاد مذکور گفت: این گونه افراد، پیروانشان را مانند شمعی که پروانه ها را به خود جلب می کند، به دنبال خود می کشند؛ اما آنها برخلاف جنبش های موفق سنت گرا، جامعیت و قبیله ای ندارند. از این گونه جنبش های موفق می توان از سائوسی ها در لیبی که قبل از سقوط به دست قذاقی، ١٠٠سال در این کشور حکمرانی کردند، مهدیون که ٧٥ سال در سودان حکومت کردند، وهابی ها که هنوز در عربستان سعودی زمام امور را در دست دارند، نام برد. عدم یکپارچگی فکری، مشکل مبتلا به گروه های سنتگرا در سراسر جهان است که شاهد آن گروه های مخالف در ایران است؛ حتی در افغانستان، حزب مهم اسلامی افغانستان اخیراً از پیوستن به ائتلافی با دو گروه کوچک تر خودداری کرد.

استاد دانشگاه امریکایی بیروت گفت مع هذا سلسلة سعودی با اجرای قوانین و سنت های قرآنی ثابت کرده است که سنت گرایان می توانند در جهان مدرن به اهداف خود دست یابند. وی در مورد فساد در این جوامع گفت: خوب حداقل آنها فساد اسلامی دارند نه یک نوع خارجی و وارداتی فساد.»[١]

[١] مأخذ ٤، ص ٤ تا ٧، بیروت - آسوشیتدپرس، ١٠آوریل ١٩٨٠(٢١/١/١٣٥٩).