إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٥٠

مولائى به عبدش بگويد: «اكرم ثلاثة رجال» آيا آن عدد، داراى مفهوم هست يا نه؟

وقتى در قضيّه‌اى عدد، مطرح مى‌شود، گاهى حكم را نسبت به ما دون آن عدد مى‌سنجند و گاهى نسبت به زائد برآن.

اگر در قضيّه «اكرم ثلاثة رجال» حكم را نسبت به كمتر از عدد ثلاثه بسنجيم و فرضا بگوئيم قضيّه مذكور، نسبت به اكرام دو نفر چه حكمى دارد، پاسخ سؤال، اين است كه «منطوق» آن قضيّه دلالت دارد كه اگر كسى به جاى اكرام سه نفر، نسبت به دو شخص اكرام نمايد، مأمور به را در خارج اتيان نكرده است.

آيا اگر مولا بگويد «اعتق رقبة مؤمنة» و شما به جاى آن، رقبه كافره را عتق نمائيد، مأمور به را در خارج اتيان نموده‌ايد؟ خير! پس در محلّ بحث هم اگر كسى بخواهد به كمتر از عددى كه در متعلّق حكم ذكر شده، اكتفا نمايد، نفس «منطوق» قضيّه با آن مخالف است و ارتباطى به مفهوم ندارد.

اگر حكم را نسبت به زائد برآن عدد بسنجيم، مسئله، داراى دو صورت است:

الف: گاهى منظور مولا همان عدد خاص هست يعنى: «اكرم ثلاثة رجال لا ازيد و لا انقص» در اين صورت، آن عدد دلالت مى‌كند كه زائد نبايد اتيان شود ضمنا دلالت مذكور، مربوط به منطوق قضيّه هست نه مفهوم، مانند همان دلالتى كه در جانب نفى نقيصه، مطرح است كه نبايد كمتر از سه فرد تحقّق پيدا كند.

ب: گاهى منظور از تحديد به عدد- مانند ثلاثه- اين است كه كمتر از آن تحقّق پيدا نكند امّا اگر زائد برآن، محقّق شود نه تنها مانعى ندارد بلكه ممكن است فضيلت و استحباب هم داشته باشد لذا در اين فرض نمى‌توان قائل به ثبوت مفهوم شد و گفت مفهوم آن قضيّه، اكرام سه نفر است نه بيشتر.