إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٤٥

آيا در لزومى كه بين شرط و جزا هست ترتّبى هم وجود دارد يعنى: شرط بر جزا متقدّم است- شرط، نسبت به جزا ملزوم مى‌باشد؟

امكان دارد كسى بگويد بين شرط و جزا ملازمه هست امّا متلازمين در عرض واحد هستند [١]، تقدّم و تأخّرى بين آن‌ها وجود ندارد لذا قائل به ثبوت مفهوم بايد اثبات نمايد لزوم بين شرط و جزا به نحو «ترتّب» مى‌باشد و بين آن‌ها تقدّم و تأخّر، مطرح است چون آن خصوصيّتى كه دلالت بر مفهوم مى‌كند، علّيّت منحصره هست و علّت بر معلول تقدّم دارد.

٣اگر بپذيريم كه لزوم بين شرط و جزا به نحو ترتّب است آيا نحوه ترتّب آن، ترتّب بر علّت است يا غير علّت؟

سؤال: آيا ممكن است لزوم به نحو ترتّب و تقدّم و تأخّر، مطرح باشد و مع ذلك ترتّب «علّى» مطرح نباشد؟

جواب: آرى! امكان دارد جزا [٢]، معلول يك ملزومى باشد كه آن ملزوم با شرط- در قضيّه شرطيّه- متلازم باشد نتيجتا چون جزا، معلول يك ملزوم است لذا از ملزوم، متأخّر است و چون آن ملزوم با شرط، متلازم است قطعا اين جزا هم از شرط تأخّر دارد و مترتّب بر شرط است امّا ترتّب آن‌ها «علّى» نيست، اين شرط، كمترين اثرى در ثبوت جزا ندارد [٣] امّا ملازمه، ثابت است چون شرط با شى‌ء ملازم است كه آن شى‌ء براى جزا

[١]ممكن است كسى بگويد بين شرط و جزا ملازمه هست اما معناى لزوم، اين نيست كه شرط بر جزا مقدم است، امكان دارد شرط و جزا، متلازمين باشند و اگر متلازمين شدند و هر دو، معلول براى علت ثالثى گشتند ديگر بين آن‌ها ترتب نيست.

[٢]وجوب اكرام.

[٣]هيچ‌گونه عليتى براى جزا ندارد.