پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧٥ - اتمام حجّت بر خوارج نهروان

«من شما را از اين حكميت نهى مى‌كردم، ولى شما با سرسختى مخالفت كرديد و فرمان مرا دور افكنديد تا آنجا كه ناچار به پذيرش شدم و به دلخواه شما تن دردادم.

و قد كنت نهيتكم عن هذه الحكومة فأبيتم عليّ إباء المخالفين المنابذين، حتّى صرفت رأيي إلى هواكم».

در واقع شما، چيزى را بر من خرده مى‌گيريد كه بنيانگذارش خودتان بوديد و بر من تحميل كرديد و حتّى مرا به قتل تهديد كرديد. حال كه آثار شوم حكميت را ديده‌ايد، مى‌خواهيد گناهتان را به گردن ديگرى بيندازيد! حضرت، سپس مى‌فرمايد: «اينها همه به خاطر آن است كه شما گروهى سبك سر هستيد و كوتاه فكر، (و أنتم معاشر أخفّاء الهام‌ [١] سفهاء الأحلام).

ممكن است اين دو جمله تأكيد بر سفاهت و نادانى جمعيّت نهروانيان باشد و ممكن است كه جمله نخست- همان گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند- اشاره به سبك سرى آنها باشد كه با كمترين چيزى، تغيير فكر و تغيير مسير مى‌دادند و يك روز، طرفدار شديد حكميت بودند و روز ديگر، دشمن سرسخت آن، و جمله دوم اشاره به كم فكرى آنان است، چرا كه توطئه‌هاى دشمن را كه يكى بعد از ديگرى صورت مى‌گرفت و قرائن آن براى همه هوشمندان آشكار بود، نمى‌ديدند و درك نمى‌كردند و همين سبب شد كه بارها فريب لشكر معاويه و اطرافيان او را بخورند و در مسيرى گام بگذارند كه سبب بدبختى آنها و مصيبت براى جهان اسلام بود.

حضرت در پايان اين سخن بار ديگر بر اين حقيقت تأكيد مى‌فرمايد كه اين بلاهايى كه دامنگير شما شده است از سوى خود شما است و من هيچگونه دخالتى در آن نداشتم كه به مبارزه با من برخاسته‌ايد و شمشيرها را بر كشيده، راهى اين‌

[١] «هام» جمع «هامة» به معناى سر انسان يا ساير موجودات ذى روح است و با توجه به اين كه اخفّاء، جمع خفيف است، تعبير به «اخفّاء الهام» به معناى «افراد سبك‌سر و نادان و غافل» است.