سپس در يك نتيجه‌گيرى دقيق مى‌فرمايد: «پس او كسى است كه نشانه‌هاى آشكار جهان هستى بر وجود پاكش، گواهى مى‌دهد كه دلهاى منكران به وجودش اقرار دارند»! (فهو الّذي تشهد له أعلام الوجود على إقرار قلب ذي الجحود [٢]).

در حقيقت منكران ذات پاك او در زبان انكارش مى‌كنند ولى در دل به بركت آثار صنع او به وجودش اقرار دارند. حتى ممكن است خويش را در صف منكران پندارند در حالى كه نور وجود او در اعماق جانشان پرتو افكن است همان گونه كه قرآن مجيد مى‌گويد: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ» ... «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ»، «هر گاه از آنان بپرسى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخّر كرده است؟ مى‌گويند: اللّه، با اين حال چگونه آنان را (از عبادت خدا) منحرف مى‌سازند ... و اگر از آنان بپرسى چه كسى از آسمان آبى فرستاده و به وسيله آن زمين را پس از مردنش زنده كرده است؟ مى‌گويند: اللّه، بگو حمد و ستايش مخصوص خدا است، ولى بيشتر آنها نمى‌دانند» [٣].

چگونه مى‌توان خدا را انكار كرد در حالى كه در تمام جهان هستى و در سر تا پاى ما آثار صنع او ديده مى‌شود. تنها مطالعه يك عضو از وجود خودمان- مانند چشم- كافى است كه ما را به تمام صفات جمال و جلال او آشنا سازد، چشمى كه از طبقات هفتگانه تشكيل شده و هر كدام با ساختمان مخصوص خود عضوى كامل و شگفت آور است. چشمى كه سلولهاى ظريف آن تمام دانشمندان را حيران ساخته و تمام‌

[١] براى توضيح بيشتر به جلد اول پيام امام ذيل شرح (خطبه اول) از صفحه ٨٢ به بعد مراجعه شود.

[٢] «جحود» و «جحد» به معنى انكار كردن آميخته با علم و آگاهى است و به گفته راغب در مفردات به معنى نفى چيزى است كه در دل اثبات آن است يا اثبات چيزى كه در دل، نفى آن است بنا بر اين در مفهوم جحود هميشه يك نوع لجاجت و تعصّب و دشمنى در برابر حق نهفته است.

[٣] سوره عنكبوت، آيه ٦١- ٦٣.