پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣١٦ - خطبه در يك نگاه

بعضى ديگر از شارحان نهج البلاغه نيز تصريح كرده‌اند كه امام در نهروان اصرار فرمود كه لشكر بدون فوت وقت، آماده حركت به سوى شام شود تا بقيه مردم نيز به آنها ملحق شوند، زيرا مى‌دانست اگر به كوفه بازگردند و لباس جنگ از تن در آورند، آماده كردن آنان، به اين آسانى امكان پذير نيست، ولى آنها به بهانه‌هاى مختلفى، مانند سردى هوا و وجود مجروحان و كافى نبودن سلاح‌هاى، جنگى از اطاعت فرمان امام سر باز زدند.

امام ناچار به كوفه آمد و به آنها تأكيد كرد كه خود را آماده جهاد با دشمن اصلى كنند، ولى (همان گونه كه پيش بينى مى‌شد) آنان تعلّل ورزيدند. اينجا بود كه امام عليه السّلام با نهايت ناراحتى، اين خطبه را ايراد كرد. [١]

خطبه در يك نگاه‌

اين خطبه سه موضوع مهم را تعقيب مى‌كند:

١- بخش زيادى از اين خطبه بر محور تأكيد بر جهاد با دشمن و عواقب شوم ترك جهاد، دور مى‌زند. امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه- كه قسمت عمده آن را تشكيل مى‌دهد- كوفيان را زير رگبار ملامت‌هاى خود مى‌گيرد و با تعبيرات تند و تكان دهنده، آنها را مورد سرزنش قرار مى‌دهد.

اين بعد از آن است كه بارها از طريق ملايم و محبت آميز و مستدل و منطقى، آنها را براى جهاد با دشمن بسيج كرده، ولى اثر نبخشيده است. لذا بناچار از آخرين دارو- كه دارويى است بسيار تلخ و گزنده- كمك مى‌گيرد. گاه آنها را به افراد ديوانه‌اى تشبيه مى‌كند كه درك و شعور خود را از دست داده و سود و زيان خويش را تشخيص نمى‌دهند. و گاه آنها را به شتران سرگردانى تشبيه مى‌كند كه در بيابان از ساربان خود فاصله گرفته‌اند و انضباط معمولى را به كلّى از دست داده و سپس با

[١] شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحرانى، جلد ٢، صفحه ٧٧، و شرح نهج البلاغه، علامه خوئى، جلد ٤، صفحه ٧٢.