«شما، در بدترين خانه و سرزمين و در ميان سنگ‌هاى خشن و مارهاى فاقد شنوايى (كه از هيچ چيز نمى‌ترسيدند و خطرشان بسيار زياد بود) زندگى مى‌كرديد و آب‌هاى آلوده مى‌نوشيديد و غذاهاى بسيار ناگوار مى‌خورديد، (و فى شرّ دار منيخون‌ [١] بين حجارة خشن و حيّات صمّ، تشربون الكدر و تأكلون الجشب‌ [٢]).

تعبير به «شرّ دار، (بدترين خانه)»، در مورد محل سكونت اعراب جاهلى، با اين كه بسيارى از آنان، (مخصوصا مخاطبان على عليه السّلام در اين خطبه) در مكه يا مدينه مى‌زيستند، ممكن است بدين جهت باشد كه اين دو شهر، چهره معنوى خود را به كلى از دست داده بودند و به كانون بت پرستى و شرارت و فساد، مبدّل شده بودند.

طوفان شن و بادهاى سوزان و بيابان‌هاى خشك و بى آب و علف، آنها را احاطه كرده بود. اگر مختصر آبى در اعماق چاه‌هاى كم آب يا غديرهايى (آبگيرهايى) كه باقيمانده باران و رگبار را در خود جاى داده بود، پيدا مى‌شد، آن قدر بر اثر وزش باد و يا دخالت افراد، آلوده مى‌شد كه انسان، از نوشيدن آن تنفر داشت، ولى آنها، به حكم اجبار، مى‌نوشيدند. غذا و خوراك آنها، چيزى بهتر از اين نبود.

يكى از شارحان نهج البلاغه نقل مى‌كند كه از عربى پرسيدند: «أىّ الحيوانات تأكلون فى البادية؟ شما از چه حيواناتى در بيابان استفاده مى‌كنيد؟».

او در جواب گفت: «تأكل كلّ ما دبّ و درج إلّا أمّ جبين، ما، هر موجودى را كه بجنبد و روى زمين حركت كند، مى‌خوريم، مگر امّ جبين را. [٣]

[١] «منيخون» از ماده «نوخ» به معناى «خواباندن شتر» است. بديهى است كسانى كه شترهاى خود را در ميان سنگ‌هاى خشن بخوابانند، محل استراحت خودشان نيز همان جا خواهد بود.

[٢] «جشب» (بر وزن خشن) به همان معناى «خشن و ناصاف و ناگوارا» است.

[٣] شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، جلد ٢، صفحه ٢٤، در اين كه ضبط واژه «امّ جبين» چگونه است، بعضى، آن را با دو «ياء» و بعضى، با «باء و ياء» (امّ حبين) بعضى، با «جيم» (امّ جبين) نوشته‌اند. و در اين كه اين حيوان، چه حيوانى است، نيز در ميان دانشمندان گفت و گو است. بعضى، آن را حيوانى شبيه آفتاب پرست (نوعى از مارمولك‌ها) دانسته‌اند. و تنفّر عرب بيابانى از آن، شايد به خاطر مسموميتى بوده كه از خوردن آن حاصل مى‌شده است.