گر چه مفسّران نهج البلاغة تا آنجا كه اطلاع داريم شأن ورودى براى اين خطبه ذكر نكرده‌اند، امّا ارتباط معنوى اين خطبه با خطبه ٣٥ و قرائن ديگر نشان مى‌دهد كه اين خطبه ناظر به جنگ «صفين» و «مسأله حكمين» است، چرا كه بعد از ماجراى غم‌انگيز حكمين اين مسأله به طور گسترده در ميان مسلمانان مورد بحث بود، و شايد گروهى از ناآگاهان مكر و خيانت و پيمانشكنى عمرو بن عاص را دليلى بر هوشيارى و عقل او مى‌پنداشتند، و ممكن بود اين تفكّر سبب گرايش به اين گونه كارهاى غير انسانى و غير اسلامى شود، لذا امام عليه السّلام براى پيشگيرى از اين گونه افكار انحرافى، خطبه بالا را ايراد كرد، و از مكر و خدعه و نيرنگ و پيمانشكنى سخت نكوهش فرموده، و به عواقب شوم آن اشاره مى‌كند، و به عكس، وفا و صداقت را مى‌ستايد.

در بخش اوّل اين خطبه همه مردم را مخاطب قرار داده، مى‌فرمايد: «اى مردم! وفا همزاد راستگويى است»، (و اين دو هرگز از هم جدا نمى‌شوند) (ايّها النّاس إنّ الوفاء توأم‌ [١] الصّدق).

توأم به معناى «همزاد» و «توأمان» به معنى كودكان دو قلو است، و هر گاه دو چيز رابطه بسيار نزديك و تنگاتنگ با هم داشته باشند اين تعبير در مورد آنها به كار مى‌رود، و امام عليه السّلام در اينجا دو فضيلت (وفا و صدق) را شبيه فرزندان دوقلو مى‌شمارد كه بسيار با يكديگر شبيهند و رابطه ظاهرى و باطنى دارند.

دقّت در مفهوم اين دو صفت و سرچشمه‌هاى روحى و فكرى آن، نشان مى‌دهد كه مطلب همين گونه است. وفا، يعنى پايبند بودن به پيمانها، در حقيقت نوعى صداقت و راستگويى است، همان گونه كه صدق و راستى نوعى وفا نسبت به‌

[١] «توأم» به گفته بعضى از ارباب لغت از مادّه «وئام» به معنى موافقت آمده است، در حالى كه بعضى ديگر مانند صاحب مقاييس «تاء» آن را اصلى مى‌دانند و اتئام (مصدر باب افعال) را به معنى دوقلو زاييدن ذكر كرده‌اند، و در هر حال معمولا به معنى وسيع كلمه كه مقارنت و شباهت دو چيز به يكديگر است، به كار مى‌رود، و ما نيز در بالا آن را به معنى همزاد تفسير كرديم كه در فارسى مفهوم خاص و مفهوم عام و گسترده‌اى دارد.