امام عليه السّلام اين خطبه را ايراد فرموده است در ميان دانشمندان گفتگو است. بعضى معتقدند كه امير مؤمنان على عليه السّلام شش روز پس از رسيدن به خلافت اين خطبه را ايراد فرمود در حالى كه بعضى آن را مربوط به زمانى مى‌دانند كه نتيجه حكميت در ماجراى صفّين اعلام شد و البته محتواى خطبه با هر دو سازگار است هم با آغاز خلافت و هم با پايان زشت و ننگين مسأله حكميت. با توجه به اين سخن به سراغ شرح و تفسير خطبه مى‌رويم.

امام عليه السّلام در آغاز اين خطبه به سرچشمه پيدايش فتنه‌ها در جوامع اسلامى مى‌پردازد كه هم، زمان بعد از رحلت رسول اللّه را شامل مى‌شود و هم ماجراهايى همچون واقعه جمل و صفّين و نهروان را، و دقيقا دست روى سرچشمه و نكته اصلى مى‌گذارد، مى‌فرمايد: «آغاز پيدايش فتنه‌ها پيروى از هوى‌ها و هوسها و بدعتهايى است كه با كتاب خدا مخالفت دارد»، (إنّما بدء وقوع الفتن أهواء تتّبع و أحكام تبتدع‌ [١]، يخالف فيها كتاب اللّه)، آرى ريشه اصلى فتنه‌ها دو چيز است: پيروى از هواى نفس و احكام دروغين خود ساخته كه مخالف كتاب خداست و بى‌شك اگر احكام قرآن در ميان مردم حاكم باشد و اصالت قوانين اسلام حفظ شود و بدعتهاى ناروا در دين خدا نگذارند و همچنين در اجراى قوانين ناب الهى هوى و هوس را حاكم نكنند فتنه‌اى پيدا نخواهد شد، چرا كه اين قوانين مجرى عدالت و حافظ حقوق همه مردم و بيانگر وظائف است، فتنه آن زمان شروع مى‌شود كه فزون طلبى‌ها آشكار گردد و قوانين الهى در مسير مطامع شخصى تحريف شود. حق و عدالت زير پا بماند و افراد و گروهها وظائف الهى خود را فراموش كنند و به بدعتها روى آورند.

در واقع آنجا كه با تحريف و تفسيرهاى غلط به هوى و هوس خود مى‌رسند به سراغ آن مى‌روند و هر جا نياز به جعل احكام تازه‌اى ديدند دست به دامن بدعت مى‌زنند، درست است كه آن بدعتها نيز از هوى و هوسها سرچشمه مى‌گيرد ولى‌

[١] «تبتدع» از ماده «بدعت» به معنى كار نوظهور و بى‌سابقه است و هنگامى كه در امور دينى به كار برود به معنى احكام و قوانينى است كه بر خلاف كتاب اللّه و سنّت پيامبر وضع مى‌شود.