سنين مختلف زندگى خود شايستگى‌هاى گوناگونى داشته باشد و يك روز در صف حق باشد و بهشت بر او واجب گردد و روز ديگر از آن صف خارج شود و در صف باطل قرار گيرد و مورد غضب خداوند واقع شود.

در تاريخ اسلام بسيار بودند كسانى كه در طول عمر خود تغيير چهره دادند و از صفوف حق به باطل يا از صفوف باطل به حق گرائيدند. و گرنه چه كسى مى‌تواند بگويد كسى كه آتش جنگ جمل را ضد امام و پيشواى خود- كه همه او را به رهبرى پذيرفته‌اند- برافروخته و سبب ريختن اين همه خون شد، آدم خوب و اهل نجات باشد؟ اين سخن با كدام منطق سازگار است؟

شاهد اين سخن، اين كه قرآن مجيد در باره پيشگامان در اسلام اعم از مهاجران و انصار و نيز تابعان، در سوره توبه وعده بهشت مى‌دهد و مى‌فرمايد:

«وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»، پيشگامان نخستين، از مهاجران و انصار و آنها كه به نيكى از آنها پيروى كردند، خداوند از آنها خشنود و آنها (نيز) از او خشنود شدند و باغهايى از بهشت براى آنها فراهم كرده كه نهرها از زيرش جريان دارد. جاودانه در آن خواهند ماند و اين است پيروزى بزرگ. [١] اين آيه شامل تمام مهاجران و انصار مى‌شود، در حالى كه مى‌دانيم بعضى از آنها مانند عبد اللّه ابن ابى سرح، [٢] و ثعلبة ابن حاطب انصارى، [٣] از راه راست منحرف‌

[١] سوره توبه، آيه ١٠٠.

[٢] در تفسير درّ المنثور، در ذيل آيه ٩٣ انعام، مذمّت بسيار شديدى از او شده است (درّ المنثور، جلد ٣، صفحه ٣٠.) در أسد الغابة، نيز بعد از ذكر اين نكته كه او از كتّاب وحى بود، تصريح مى‌كند كه مرتد شد و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دستور قتل او را صادر فرمود. (أسد الغابة، قسمت شرح حال عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح).

[٣] در أسد الغابة فى معرفة الصّحابه در شرح حال اين مرد آمده كه پيامبر او را طرد كرد و حتّى خلفاى ثلاثه (ابو بكر و عمر و عثمان) هم او را طرد كردند، زكات او را نپذيرفتند و هر چه اصرار كرد كه من از صحابه پيامبر بوده‌ام و مقام و منزلتى نزد او داشته‌ام، كسى از او نپذيرفت و سرانجام در خلافت عثمان از دنيا رفت.