پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧٣ - اتمام حجّت بر خوارج نهروان

امام امير المؤمنين عليه السّلام ايراد شده است و مى‌دانيم جنگ نهروان يكى از پيامدهاى داستان حكمين است.

گروه نادان و خيره سرى كه نتيجه نامطلوب حكمين را مشاهده كردند، در برابر امام عليه السّلام سر به طغيان برداشته و او را مسئول جريان حكميّت و پيامدهاى آن دانستند، حال آن كه امام عليه السّلام هم با اصل مسأله حكميّت مخالف بود و هم با شخصى كه به عنوان حكم انتخاب كردند.

اين خطبه در واقع اتمام حجّتى است براى كسانى كه آگاهى كافى از ماجرا نداشتند و يا مى‌دانستند و عملا آن را به فراموشى سپرده بودند.

در بعضى از روايات، در آغاز خطبه جمله‌هايى ديده مى‌شود كه امام عليه السّلام نخست به معرفى خود پرداخته مى‌فرمايد:

«نحن أهل بيت النّبوّة و موضع الرّسالة و مختلف الملائكة و عنصر الرّحمة و معدن العلم و الحكمة. نحن أفق الحجاز، بنا يلحق البطى‌ء و الينا يرجع التّائب، [١] ما خاندان نبوّت و جايگاه رسالت و محل آمد و شد ملائكه و عنصر رحمت و معدن دانش و حكمت هستيم. ما افق تابناك حجازيم و كندروان، به ما مى‌پيوندند و تندروان توبه كار به سوى ما باز مى‌گردند.» اين در واقع اشاره به افراط و تفريطهايى بود كه گروه‌هاى نادان، در مسأله حكميت داشتند. حضرت سپس آنها را مخاطب ساخته، فرمود: «من شما را از اين بر حذر مى‌دارم كه بدون دليل روشنى از سوى پروردگارتان و با دستى تهى از مدرك اجساد بى‌جانتان در كنار اين نهر و گودال بيفتد.

«فأنا نذير لكم أن تصبحوا صرعى‌ [٢] بأثناء هذا النّهر، و بأهضام‌ [٣] هذا

[١] شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد ٢، صفحه ٢٨٣.

[٢] «صرعى» جمع «صريع» از مادّه «صرع» در اصل به معناى «افكندن چيزى بر زمين» است، و صريع به معناى جنازه يا كشته‌اى است كه بر زمين افتاده است. و نيز به كسى كه در كشتى گرفتن بر زمين مى‌افتد، صريع گفته مى‌شود. بيمارى صرع را از اين جهت به اين نام ناميده‌اند كه انسان غش مى‌كند و بر روى زمين مى‌افتد.

[٣] «اهضام» جمع «هضم» به معناى «وسط درّه» است و در اصل به معناى «شكستن و فشار دادن و در هم كوبيدن» است.