جادو را بابزار آن گويند و بكار جادوگر هم، و ابزارش گاهى تنها يك معنا است چون ورد و دميدن و گاهى صورت ديدنيست چون پيكر سازى جادو شده و گاهى هر دو و آن رساتر است.

در باره جادو اختلاف است كه آيا خيال‌سازيست و بس يا حقيقت هم دارد.

نووى گفته: درستش اينست كه حقيقى است و جمهور بدان معتقدند و هم عامه دانشمندان و قرآن و سنت مشهوره دليل آنند- پايان- و گفتگو در اينست كه بجادو انقلابى در خارج مى‌شود يا نه؟ كسى كه آن را خيال‌افكنى داند گويد نه، و كسانى كه واقعى دانند اختلاف دارند كه آيا بس مزاج را دگرگون كند و بيمار سازد يا ذات را هم دگرگون كند و مثلا بيجان را جاندار و بر عكس، بيشتر همان نخست را گويند و گروهى اندك دوم را و اگر منظور توانائى خداست كه مسلم است و اگر وقوع آن باشد جاى گفتگو دارد و بسيارى از مدعيانش نتوانستند دليلى بر آن بياورند.

خطابى گفته: مردمى جادو را بكلى منكرند، و گويا نظرش آنهايند كه آن را تنها خيال افكنى دانند و گر نه مكابره است، ماذرى گفته: جمهور علماء جادو را ثابت و واقعى دانند و برخى گفتند تنها خيال بيهوده است و آن مردود است چون نقل جادو را اثبات كرده و عقل هم منكر نيست كه خدا تعالى با كار جادوگر خرق عادت كند مانند اينكه اطباء داروئى كه خودش تنها زيان دارد با تركيب با داروهاى ديگر سودمندش كنند.

و گفتند اثر جادو بيش از آن نيست كه خدا فرموده: «آنچه ميان مرد و همسرش جدائى افكنند، ١٠٢- البقره» چون در مقام هراس آمده و اگر اثر بيشتر داشت ميفرمود، ماذرى گفته از نظر عقل مانعى ندارد كه اثر بيشترى داشته باشد و گفته: آيه در منع زياده نصّ نيست.

و آنگه گفته: فرق ميان جادو با معجزه و كرامت اينست كه جادو نياز برنج‌